Raigad Crocodiles Emerge : रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्यामधून वाहणाऱ्या सावित्री आणि गांधारी नद्यांसह स्थानिक धरणांमध्ये ‘मार्श’ (दलदलीत राहणाऱ्या) प्रजातीच्या मगरींचा मोठा वावर आहे. अनेकदा महाड शहराजवळील सावित्री नदीच्या पात्रात या मगरी सहजपणे दृष्टीस पडतात. महाड-रायगड मार्गावर कोतुर्डे येथे पाटबंधारे विभागाचे एक प्रमुख धरण असून, या धरणातील पाण्याचा पुरवठा महाड शहर आणि त्याच्या आसपासच्या ग्रामीण परिसरातील अनेक गावांना केला जातो. मात्र, तीव्र उन्हाळ्यामुळे आणि पाऊस लांबल्याने या धरणातील पाणीसाठा आता पूर्णपणे संपुष्टात आला आहे. धरण कोरडे पडल्यामुळे जलचरांच्या अस्तित्वाचा मोठा प्रश्न निर्माण झाला असून, पाण्याचा थेंब नसल्याने धरणातील मासे मोठ्या प्रमाणावर मरू लागले आहेत.
याच कोतुर्डे धरणाच्या परिसरात मोठ्या संख्येने मगरींचे वास्तव्य आहे. आता धरणातील पाणी पूर्णपणे आटल्यामुळे हवालदील झालेल्या या मगरी पाठीमागे उरलेल्या चिखलातून आणि कोरड्या पात्रातून बाहेर पडून पाण्याचा शोध घेण्यासाठी थेट मानवी वस्त्यांकडे धाव घेऊ लागल्या आहेत. मिळालेल्या माहितीनुसार, सुरवातीला तब्बल २७ मगरी धरणाच्या बाहेर पडून आसपासच्या परिसरात आणि गावांमध्ये उघडपणे वावरत आहेत. कोतुर्डे आणि परिसरातील ग्रामस्थांना या मगरी वेगवेगळ्या ठिकाणी फिरताना दिसून आल्या, ज्यामुळे संपूर्ण परिसरात भीतीचे वातावरण पसरले आहे.
धरण क्षेत्राच्या परिघातील चापगाव येथील मुख्य रस्त्यावर, कोतुर्डे आदिवासी वाडी, बौद्धवाडी, धरणवाडी आणि मुळगाव या लोकवस्तीच्या भागांमध्ये अनेक मगरी गावकऱ्यांच्या दृष्टीस पडल्या. रात्रीच्या वेळी तर यातील काही मगरी अन्न आणि पाण्याच्या शोधात थेट स्थानिक नागरिकांच्या घरांमध्ये आणि अंगणात शिरल्या, ज्यामुळे लोकांची एकच धांदल उडाली आणि सुरक्षिततेचा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला. या भयानक परिस्थितीची गांभीर्याने दखल घेत ग्रामस्थांनी रात्रीच तातडीने ‘सिस्केप’ या स्थानिक वन्यजीव संरक्षण संस्थेशी आणि वन विभागाच्या (Forest Department) अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधून या घटनेची माहिती दिली.
महाडमध्ये मगरींना पकडण्यासाठी वन विभाग व ‘सिस्केप’चे रेस्क्यू ऑपरेशन; शक्तिशाली मगरीने जाळे तोडून ठोकली दडा-
महाड तालुक्यातील कोतुर्डे धरण पूर्णपणे कोरडे पडल्याने मानवी वस्त्यांमध्ये शिरलेल्या मगरींना सुरक्षितपणे पकडण्यासाठी वन विभाग आणि वन्यजीव रक्षक सरसावले आहेत. या संकटसमयी गावकऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी वनविभागाचे वनक्षेत्राधिकारी (RFO) आशिष पाटील तसेच ‘सिस्केप’ (Seascape) संस्थेचे अध्यक्ष प्रेमसागर मेस्त्री यांच्या मार्गदर्शनाखाली वन विभाग, सिस्केपचे स्वयंसेवक आणि स्थानिक ग्रामस्थांनी एकत्रितपणे मगरींचे रेस्क्यू ऑपरेशन (बचाव मोहीम) सुरू केले आहे. लोकवस्तीत धुमाकूळ घालणाऱ्या या मगरींना पकडून त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडण्यासाठी युद्धपातळीवर प्रयत्न केले जात आहेत.
परंतु, वन्यजीव रक्षकांसमोर या मोहिमेत अनेक अडथळे येत आहेत. या मगरी आकाराने मोठ्या असूनही अत्यंत चपळ आणि आक्रमक आहेत. त्यामुळे मानवी अंगावर धावून जात त्या जंगलातील झाडीझुडपांमध्ये सहजरीत्या पळून जात आहेत. मगरींच्या या चपळाईमुळे त्यांना पकडणे बचाव पथकासाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. असे असूनही प्राणांची बाजी लावून योगेश गुरव, चिंतन वैष्णव, चिराग मेहता, ओम शिंदे, धर्मेंद्र मेहता, ओंकार वेलंकर आणि ओंकार माने यांसारख्या अनेक धाडसी सदस्यांनी स्थानिक गावकऱ्यांच्या मदतीने मगरींना जेरबंद करण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवले आहेत.
या मोहिमेदरम्यान एका भागात बचाव पथकाला अवाढव्य मगर दिसून आली. या महाकाय मगरीला दोरखंड आणि जाळ्याच्या साहाय्याने सुरक्षितपणे ताब्यात घेण्यासाठी पथकातील सदस्यांनी विळखा घातला. मात्र, ही मगर अत्यंत शक्तिशाली असल्याने तिने स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी जोरदार संघर्ष केला आणि शेवटी ती मगर जंगलात पळून गेली.
महाडमधील वन्यजीव रक्षकांना काही मगरी जेरबंद करण्यात यश; वन विभाग आणि ‘सिस्केप’कडून सुरक्षित पुनर्वसनाचे प्रयत्न सुरू-
महाड तालुक्यातील कोतुर्डे धरण क्षेत्रात निर्माण झालेल्या मगरींच्या अभूतपूर्व संकटानंतर, वन विभाग आणि ‘सिस्केप’ संस्थेच्या संयुक्त बचाव पथकाला महत्त्वपूर्ण यश आले आहे. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत आणि चपळ मगरींच्या प्रतिकाराला तोंड देत, पथकाने काही लहान व मोठ्या आकाराच्या मगरींना यशस्वीपणे जेरबंद (पकडण्यात) केले आहे. असे असले तरी, अनेक मगरी अद्यापही मोकळ्या असून त्यांचा शोध घेण्यासाठी वन विभागाची शोधमोहीम सातत्याने सुरू आहे. वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, या ‘मार्श’ प्रजातीच्या मगरी पाण्याच्या बाहेर जंगलातील झाडाझुडपांमध्ये आश्रय घेऊन तब्बल एक महिन्यापर्यंत जिवंत राहू शकतात. याच कारणामुळे तीव्र पाणीटंचाईचा सामना करणाऱ्या महाड परिसरातील गावकऱ्यांवर आता या मगरींचे एक नवीन आणि दीर्घकालीन संकट ओढवले आहे.
सध्या ज्या मगरींना सुरक्षितपणे पकडण्यात यश आले आहे, त्यांना तातडीने योग्य आणि सुरक्षित अशा नवीन नैसर्गिक अधिवासात सोडणे अत्यंत आवश्यक आहे. कोतुर्डे धरण पूर्णपणे आटल्यामुळे, या मगरींना वाहनांच्या साहाय्याने सुरक्षितरीत्या वाहून नेऊन, जेथे मुबलक प्रमाणात गोड्या पाण्याचा साठा उपलब्ध आहे अशा जलाशयांमध्ये सोडण्याचे नियोजन करण्यात येत आहे. वन विभाग आणि सिस्केपचे स्वयंसेवक या मगरींच्या सुरक्षित स्थलांतरासाठी सर्व तांत्रिक बाबींची पूर्तता करत असून, वन्यजीवांचे प्राण वाचवण्यासाठी व मानवी वस्त्या सुरक्षित राखण्यासाठी कटिबद्ध आहेत.
या गंभीर परिस्थितीवर आणि सुरू असलेल्या बचाव कार्यावर बोलताना महाडचे वनक्षेत्राधिकारी (RFO) आशिष पाटील यांनी सांगितले की, “घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वनविभागाचे विशेष पथक तातडीने घटनास्थळी रवाना झाले आहे. ‘सिस्केप’ संस्थेच्या तज्ज्ञ स्वयंसेवकांच्या तांत्रिक मदतीने मगरींना पकडण्याचे रेस्क्यू कार्य युद्धपातळीवर सुरू आहे. गावकऱ्यांच्या मनातील भीती दूर करण्यासाठी आणि त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी वनविभागाचे जवान व अधिकारी सध्या गावातच तैनात राहून परिस्थितीवर २४ तास लक्ष ठेवून आहेत.”
तर दुसरीकडे, ‘सिस्केप’ संस्थेचे अध्यक्ष प्रेमसागर मेस्त्री यांनी पुढील प्रक्रियेची माहिती देताना स्पष्ट केले की, “पकडण्यात आलेल्या सर्व मगरींची वैद्यकीय तपासणी केली जात आहे. त्यानंतर वनविभागाच्या थेट देखरेखीखाली आणि अधिकृत मार्गदर्शनानुसार, या मगरींना विशेष वाहनांद्वारे सुरक्षितपणे हलवून जेथे बारमाही पाण्याचा साठा उपलब्ध आहे अशा गोड्या पाण्याच्या नैसर्गिक अधिवासात मुक्त केले जाईल.
