Chinese Court Rules : जगभरात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात ‘एआय’ (Artificial Intelligence) तंत्रज्ञानाचा प्रसार वेगाने होत असतानाच, या तंत्रज्ञानामुळे नोकऱ्यांवर येणाऱ्या गदांबाबत एका आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक निकाल दिला आहे. एका चिनी न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की, कंपन्या केवळ आपला प्रशासकीय खर्च वाचवण्यासाठी एआय साधनांचा वापर करून कर्मचाऱ्यांना बेकायदेशीरपणे कामावरून काढून टाकू शकत नाहीत. हांगझोऊ इंटरमीडिएट पीपल्स कोर्टाने हा ऐतिहासिक निर्णय दिला असून, यामुळे तंत्रज्ञानाच्या युगात कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्या सुरक्षित राहण्यास मोठी मदत होणार आहे.
नेमके काय आहे हे प्रकरण?
हा संपूर्ण खटला ‘झोऊ’ आडनाव असलेल्या एका वरिष्ठ तंत्रज्ञान कर्मचाऱ्याशी संबंधित आहे. नोव्हेंबर २०२२ मध्ये झोऊ हे एका नामांकित कंपनीत ‘गुणवत्ता हमी पर्यवेक्षक’ (Quality Assurance Supervisor) म्हणून रुजू झाले होते. त्या वेळी त्यांचा मासिक पगार २५,००० युआन म्हणजेच भारतीय चलनानुसार सुमारे ३.४७ लाख रुपये इतका होता.
पदावनतीचा प्रयत्न: संबंधित कंपनीने आपल्या कामात एआय तंत्रज्ञानाची अंमलबजावणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर झोऊ यांचे पद आणि महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला.
कर्मचाऱ्याचा आक्षेप: कंपनीने एआय साधनांचा वापर वाढवून झोऊ यांच्या मूळ कामाची जबाबदारी कमी केली आणि त्यानंतर त्यांना पदावनत करण्याचा प्रयत्न केला. या अन्यायकारक भूमिकेविरोधात झोऊ यांनी न्यायालयात धाव घेतली.
न्यायालयाचे निरीक्षण आणि निकाल
या प्रकरणाची सखोल सुनावणी करताना हांगझोऊ न्यायालयाने तंत्रज्ञानाच्या वापराच्या नावाखाली कर्मचाऱ्यांच्या हक्कांवर गदा आणणाऱ्या कंपन्यांना जोरदार चपराक लगावली.
न्यायालयाचे स्पष्ट मत: “तंत्रज्ञानाचा विकास आणि एआय साधनांचा वापर हा मानवी श्रमाला पूरक ठरण्यासाठी व्हायला हवा, त्याचा वापर कर्मचाऱ्यांचे हक्क हिरावून घेण्यासाठी किंवा केवळ खर्च कपातीचे कारण पुढे करून त्यांना कामावरून काढून टाकण्यासाठी केला जाऊ शकत नाही.”
न्यायालयाने कंपनीचा युक्तिवाद फेटाळून लावत झोऊ यांच्या बाजूने निकाल दिला. कंपन्यांनी कर्मचाऱ्यांच्या मूळ कराराचा आणि त्यांच्या हक्कांचा आदर राखणे बंधनकारक असल्याचे न्यायालयाने या वेळी अधोरेखित केले.
कर्मचाऱ्यांचे हक्क आणि ‘एआय’चे आव्हान: झोऊ प्रकरणातील अन्यायाची सविस्तर पार्श्वभूमी-
कंपनीमध्ये गुणवत्ता हमी पर्यवेक्षक म्हणून कार्यरत असताना झोऊ यांच्याकडे एक अत्यंत महत्त्वाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. यामध्ये ‘एआय’च्या माध्यमातून निर्माण होणाऱ्या मजकुराची अचूकता तपासणे (AI Output Optimization) आणि संशयास्पद किंवा संवेदनशील मजकूर फिल्टर करून बाजूला काढणे या प्रमुख कामांचा समावेश होता.
परंतु, तंत्रज्ञानाच्या वेगाने झालेल्या विकासामुळे ही संपूर्ण प्रक्रिया अखेरीस एलएलएम (Large Language Models) या प्रगत भाषिक मॉडेलद्वारे स्वयंचलित (Automated) करण्यात आली. मानवी हस्तक्षेपाशिवाय हे काम होऊ लागल्याचा गैरफायदा घेत कंपनीने झोऊ यांच्या मूळ पदाचे महत्त्व कमी करण्यास सुरुवात केली.
पगारात ४० टक्के कपात आणि पदावनती-
एआय प्रणाली कार्यान्वित झाल्यानंतर कंपनीने झोऊ यांचे पद कनिष्ठ स्तरावर आणण्याचा प्रयत्न केला. इतकेच नव्हे तर, त्यांच्या मासिक वेतनात तब्बल ४० टक्के कपात करण्याचा प्रस्ताव त्यांच्यासमोर ठेवण्यात आला.
मूळ वेतन: २५,००० युआन (सुमारे ३.४७ लाख रुपये)
प्रस्तावित वेतन: १५,००० युआन (सुमारे २.०८ लाख रुपये)
कंपनीची कारवाई आणि लवादाचा न्याय-
झोऊ यांनी पगार कपातीचा प्रस्ताव नाकारल्यानंतर कंपनीने टोकाचे पाऊल उचलले. कंपनी अंतर्गत ‘पुनर्रचना’ (Organizational Restructuring) करत असून कर्मचाऱ्यांची संख्या कमी करावी लागत असल्याचे कारण पुढे करून कंपनीने त्यांना थेट सेवेतून काढून टाकले.
१. सेवा समाप्ती पॅकेज: कंपनीने झोऊ यांना ३,११,६९५ युआन (सुमारे ४३.२९ लाख रुपये) इतकी रक्कम देऊन हे प्रकरण शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
२. लवादाकडे दाद: झोऊ यांनी ही तोकडी रक्कम स्वीकारण्यास नकार दिला आणि कंपनीच्या या मनमानी कारभाराविरोधात कामगार लवाद मंडळाकडे धाव घेतली.
हांगझोऊ इंटरमीडिएट पीपल्स कोर्टाने या खटल्याची सुनावणी करताना कामगार हक्कांच्या दृष्टीने अतिशय मूलभूत आणि दूरगामी परिणाम करणारा निर्णय दिला. कामगार लवादाच्या निर्णयानंतर संबंधित तंत्रज्ञान कंपनीने जिल्हा न्यायालयात दाद मागितली होती आणि तिथेही अपयश आल्यावर त्यांनी उच्च न्यायालयात अपील केले होते. या संपूर्ण कायदेशीर लढ्यात चिनी कामगार करार कायद्यातील एका विशिष्ट तरतुदीचा अर्थ लावणे हा मुख्य मुद्दा होता. कायद्यानुसार, ‘परिस्थितीमध्ये झालेला मोठा किंवा असाधारण बदल’ हे कर्मचाऱ्याला कामावरून काढण्याचे एक वैध कारण मानले जाते. त्यामुळे एखाद्या कर्मचाऱ्याच्या जागी कृत्रिम बुद्धिमत्तेची नियुक्ती करणे हा असा ‘मोठा बदल’ मानला जावा का, यावरच हा संपूर्ण खटला केंद्रित झाला होता.
मात्र, न्यायालयाने कंपनीच्या बाजूने निकाल देण्यास स्पष्ट नकार दिला. एआय ऑटोमेशन म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे स्वयंचलन हे कायद्याच्या कक्षेत ‘मोठा बदल’ म्हणून ग्राह्य धरले जाऊ शकत नाही, असे न्यायालयाने आपल्या निर्णयात नमूद केले. तसेच, झोऊ यांना कामावर कायम ठेवणे कंपनीला आता कोणत्याही परिस्थितीत शक्य नव्हते, हे सिद्ध करण्यात कंपनी पूर्णपणे अपयशी ठरली.
एआय-संबंधित नोकरकपातीबाबत चीनमध्ये महत्त्वाचा कायदेशीर पायंडा: न्यायालयाचा कर्मचाऱ्यांच्या बाजूने कौल-
चीनमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) वापरामुळे होणाऱ्या नोकरकपातीविरोधात कर्मचाऱ्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करणारा आणखी एक महत्त्वाचा कायदेशीर दाखला प्रस्थापित झाला आहे. गेल्या वर्षी डिसेंबरमध्ये, बीजिंगमधील एका न्यायालयाने नकाशा डेटा संकलक (Map Data Collector) म्हणून काम करणाऱ्या एका कर्मचाऱ्याच्या मदतीला धाव घेत अत्यंत महत्त्वपूर्ण निकाल दिला.
या कर्मचाऱ्याचे काम कंपनीने पूर्णपणे स्वयंचलित (Automate) केले होते आणि त्यानंतर त्याला सेवेतून काढून टाकण्यात आले होते. यावर न्यायालयाने स्पष्ट केले की, कंपनीने आपल्या सोयीसाठी एआय तंत्रज्ञान लागू करणे हा केवळ एक ‘ऐच्छिक व्यावसायिक निर्णय’ होता. नैसर्गिक आपत्ती किंवा अचानक झालेले धोरणात्मक बदल यांसारखी ती कोणतीही ‘अनपेक्षित आपत्ती’ नव्हती, ज्यामुळे कर्मचाऱ्याला तडकाफडकी कामावरून काढणे वैध ठरावे.
न्यायाधीशांनी या खटल्याची सुनावणी करताना कंपन्यांच्या जबाबदारीवर विशेष भर दिला. त्यांनी पुनरुच्चार केला की, जे उद्योग किंवा कंपन्या एआय तंत्रज्ञानाचा मार्ग निवडत आहेत, त्यांनी कोणत्याही कर्मचाऱ्याला थेट कामावरून काढून टाकण्यापूर्वी काही कायदेशीर प्रक्रियांमधून जाणे बंधनकारक आहे. यामध्ये सर्वप्रथम संबंधित कर्मचाऱ्यांशी चर्चा व वाटाघाटी करणे, त्यांना नव्या तंत्रज्ञानाचे योग्य प्रशिक्षण देणे आणि त्यांच्या अनुभवानुसार कंपनीतच इतर विभागांमध्ये वाजवी बदलीची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे. या प्रक्रियेचे उल्लंघन करून केलेली बडतर्फी पूर्णपणे बेकायदेशीर मानली जाईल, असा सज्जड दम न्यायालयाने भरला आहे.
हा ऐतिहासिक निकाल अशा संवेदनशील वेळी समोर आला आहे, जेव्हा जगभरातील आघाडीच्या कंपन्या प्रगत भाषिक मॉडेल्सवर (LLM-based AI) आधारित साधनांचा वापर वाढवून मोठ्या प्रमाणावर कर्मचारी कपात करत आहेत. केवळ खर्चात कपात करण्यासाठी आणि ऑटोमेशनचा लाभ घेण्यासाठी मानवी श्रमाला डावलले जात आहे. जागतिक स्तरावर पाहिल्यास, ओरॅकल, मेटा, ॲमेझॉन, एपिक गेम्स, स्पॉटिफाय आणि जेमिनी यांसारख्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नामांकित कंपन्यांनी वर्षाच्या पहिल्या पाच महिन्यांतच हजारो कर्मचाऱ्यांना कामावरून काढून टाकले आहे.
