Japan Uwabaki Controversy : तंत्रज्ञान आणि शिस्तीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या जपानमध्ये सध्या एका अत्यंत विचित्र आणि संतापजनक व्यापारामुळे खळबळ उडाली आहे. जपानी शालेय विद्यार्थिनींनी शाळेत वापरलेले जुने, घासलेले आणि मळलेले ‘इंडोर शूज’ (ज्यांना स्थानिक भाषेत ‘उवाबाकी’ म्हटले जाते) ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर विकले जात असल्याचे समोर आले आहे. या धक्कादायक ट्रेंडने केवळ जपानमध्येच नव्हे, तर जागतिक स्तरावर इंटरनेटवर एका नव्या वादाला आणि चर्चेला तोंड फोडले आहे.
अधिकच्या माहितीनुसार, विविध ई-कॉमर्स संकेतस्थळांवर आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून या बुटांची विक्री उघडपणे सुरू आहे. विशेष म्हणजे, जे बुट जेवढे जास्त वापरलेले किंवा जुने आहेत, त्यांना तेवढी जास्त मागणी असल्याचे दिसून येत आहे. अनेक विक्रेत्यांनी तर ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी या बुटांवर संबंधित विद्यार्थिनींची नावे लिहिलेली असल्याचे जाहिरातीत नमूद केले आहे. ज्या बुटांची मूळ किंमत अवघी काही शंभर रुपये असते, तेच जुने बुट हजारो रुपयांना विकले जात असल्याने यामागील हेतू आणि मानसिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे.
समाजशास्त्रज्ञ आणि मानसशास्त्रज्ञांनी या प्रकाराला ‘विकृत मानसिकतेचे’ लक्षण मानले आहे. सोशल मीडियावर या ट्रेंडवर तीव्र टीका होत असून, हा प्रकार म्हणजे शाळकरी मुलींच्या वस्तूंचे वस्तूकरण (Objectification) असल्याची भावना व्यक्त केली जात आहे.
जपानच्या ‘उवाबाकी’ संस्कृतीला ऑनलाइन बाजाराचे गालबोट; विद्यार्थिनींच्या वापरलेल्या बुटांच्या विक्रीमुळे नैतिकतेचा प्रश्न ऐरणीवर-
जपान हा देश आपल्या शिस्तीसाठी, स्वच्छतेच्या कडक नियमांसाठी आणि सामाजिक मूल्यांच्या संवर्धनासाठी जगभरात ओळखला जातो. जपानी संस्कृतीत घराप्रमाणेच शाळा आणि महाविद्यालयांच्या पवित्र्याला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले जाते. यामुळेच, शाळांच्या आवारात बाहेरील अशुद्धता येऊ नये म्हणून विद्यार्थ्यांना बाहेरील पादत्राणे वापरण्यास सक्त मनाई असते. शाळेत प्रवेश करताना प्रत्येक विद्यार्थ्याला आपले बाहेरील बूट बदलून, आत वापरण्यासाठी असणारे विशेष हलके आणि पांढऱ्या रंगाचे बूट परिधान करावे लागतात, ज्यांना स्थानिक भाषेत ‘उवाबाकी’ असे संबोधले जाते. मात्र, याच सांस्कृतिक परंपरेचा आधार घेत सध्या ऑनलाइन विश्वात सुरू असलेल्या एका व्यापारामुळे जपानमध्ये मोठ्या वादाला तोंड फुटले आहे.
साधारणपणे, शैक्षणिक वर्ष पूर्ण झाल्यावर किंवा पदवीदान समारंभ पार पडल्यानंतर विद्यार्थी आपले जुने शैक्षणिक साहित्य, पुस्तके किंवा गणवेश ऑनलाइन व्यासपीठावर विक्रीसाठी ठेवतात, ही बाब जपानमध्ये तशी नवीन नाही. परंतु, अलीकडच्या काळात काही समाजकंटक आणि व्यावसायिक नफेखोरांनी या साहित्याच्या विक्रीला विकृत वळण दिले आहे. विशेषतः शालेय विद्यार्थिनींनी वापरलेले, घासलेले आणि मळलेले ‘उवाबाकी’ बूट हजारो रुपयांना विकले जात असल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे.
या ऑनलाइन विक्रीच्या जाहिरातींमध्ये बुटांची जुनी अवस्था आणि त्यावर लिहिलेली विद्यार्थिनींची नावे मुद्दाम अधोरेखित केली जात आहेत. एखादी वस्तू जितकी जास्त वापरलेली असेल, तितकी तिची किंमत अधिक लावली जात असल्याचे पाहून समाजशास्त्रज्ञांनी चिंता व्यक्त केली आहे. हा प्रकार केवळ आर्थिक व्यवहारापुरता मर्यादित नसून, तो एका विकृत मानसिकतेचे दर्शन घडवणारा आहे. विद्यार्थिनींच्या खासगी आयुष्याशी आणि त्यांच्या शालेय स्मृतींशी निगडित असलेल्या या वस्तूंचा असा बाजार मांडला जाणे, हे जपानी समाजाच्या नैतिक मूल्यांना हरताळ फासणारे ठरत आहे.
वापरलेल्या ‘उवाबाकी’ बुटांच्या किमती गगनाला; जपानमध्ये जुन्या शालेय साहित्याच्या लिलावात विकृत मागणीमुळे हजारो रुपयांची उलाढाल-
जपानमधील शालेय विद्यार्थिनींच्या वापरलेल्या अंतर्निहित पादत्राणांच्या (उवाबाकी) ऑनलाइन विक्रीने आता केवळ नैतिकच नव्हे, तर आर्थिक दृष्टिकोनातूनही थक्क करणारी पातळी ओलांडली आहे. साध्या आणि स्वस्त किमतीत मिळणाऱ्या या पांढऱ्या बुटांना लिलावाच्या बाजारात मिळणारी ‘अव्वाच्या सव्वा’ किंमत पाहून सामान्य नागरिक आणि प्रशासन स्तंभित झाले आहे. या व्यवहारांमध्ये वस्तूच्या उपयुक्ततेपेक्षा ती किती जास्त ‘वापरलेली’ आहे, याला सर्वाधिक महत्त्व दिले जात असल्याचे विदारक चित्र समोर आले आहे.
मिळालेल्या माहितीनुसार, सायटामा प्रांतातील एका विद्यार्थिनीच्या जुन्या बुटांच्या जोडीची प्रारंभिक किंमत ६,९०० येन (अंदाजे ४४ डॉलर) इतकी निश्चित करण्यात आली होती. मात्र, काही आंतरराष्ट्रीय वृत्तांनुसार, जेव्हा या बुटांचा ऑनलाइन लिलाव सुरू झाला, तेव्हा ही किंमत तब्बल ५०,००० येन (अंदाजे ३२० डॉलर, म्हणजेच भारतीय चलनानुसार २६,००० रुपयांहून अधिक) पर्यंत पोहोचली. विशेष म्हणजे, या बुटांची मूळ बाजारपेठीय किंमत या लिलावातील किमतीच्या तुलनेत अत्यंत नगण्य असते. केवळ ‘वापरलेले’ या एकमेव निकषावर हजारो रुपये मोजले जात असल्याने यामागील व्यावसायिक उद्दिष्टे संशयास्पद ठरत आहेत.
या लिलावातील खरेदीदारांची मानसिकता अधिक चिंताजनक असल्याचे दिसून आले आहे. हे खरेदीदार प्रामुख्याने अशा बुटांच्या शोधात असतात, जे अत्यंत जुने, घासलेले आणि अस्वच्छ आहेत. ज्या बुटांवर विद्यार्थिनींनी स्वतःची नावे हाताने लिहिलेली असतात किंवा ज्यावर शाळेचे शिक्के स्पष्टपणे उमटलेले असतात, अशा बुटांना सर्वाधिक बोली लावली जात आहे.
जपानमध्ये ‘उवाबाकी’ विक्रीच्या निमित्ताने विकृत मानसिकतेचे दर्शन; मुलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न ऐरणीवर, देशभरात संतापाची लाट-
जपानमध्ये शालेय विद्यार्थिनींच्या वापरलेल्या बुटांच्या ऑनलाइन विक्रीचे प्रकरण आता केवळ एका व्यापारापुरते मर्यादित राहिले नसून, त्याला एका गंभीर सामाजिक वादाचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. सोशल मीडिया आणि विविध सार्वजनिक व्यासपीठांवर नेटकऱ्यांनी या ट्रेंडवर टीकेची झोड उठवली असून, याकडे एक ‘विकृत मानसिकता’ म्हणून पाहिले जात आहे. ज्या वस्तूला केवळ शालेय साहित्य म्हणून पाहिले जावे, तिचे अशा प्रकारे बाजारीकरण होणे हे अत्यंत खेदजनक असल्याचे मत सुसंस्कृत नागरिकांकडून व्यक्त करण्यात येत आहे.
नेटकऱ्यांच्या मते, ही केवळ जुन्या किंवा टाकाऊ वस्तूंची विक्री नसून तरुण मुलींना केवळ एक ‘भोग्य वस्तू’ (Object) म्हणून पाहण्याच्या चुकीच्या प्रवृत्तीचे हे लक्षण आहे. अनेक सामाजिक कार्यकर्त्यांनी या प्रकरणावर तीव्र आक्षेप घेत असे प्रतिपादन केले आहे की, ज्या पद्धतीने या बुटांची मागणी केली जात आहे आणि ज्या अवाजवी किमती मोजल्या जात आहेत, त्यामागे ‘आठवण’ किंवा ‘संग्रह’ हा उद्देश नसून एक प्रकारची विकृती दडलेली आहे. अशा व्यवहारांमुळे समाजात महिला आणि अल्पवयीन मुलींकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन दूषित होत असल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
केवळ वस्तूची विक्री म्हणून याकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते, असा इशाराही तज्ज्ञांनी दिला आहे. अनेक पालकांनी आणि शिक्षणतज्ज्ञांनी याला मुलांच्या सुरक्षिततेशी संबंधित एक गंभीर धोका मानले आहे. विद्यार्थ्यांची नावे असलेल्या वस्तू अशा अज्ञात आणि विकृत प्रवृत्तीच्या व्यक्तींच्या हाती पडणे, ही बाब भविष्यात लैंगिक शोषण किंवा सायबर गुन्ह्यांना आमंत्रण देणारी ठरू शकते.
