LHS 1140b Atmosphere: अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच खगोलशास्त्रज्ञांनी एका मोठ्या रहस्याचा उलगडा केला आहे. आपल्या सूर्यमालेच्या पलीकडे असलेल्या आणि हुबेहूब पृथ्वीसारखी रचना असलेल्या एका खडकाळ ग्रहाभोवती वातावरणाचा शोध लागला आहे. हा ग्रह त्याच्या ताऱ्याभोवती राहण्यायोग्य म्हणजेच जीवसृष्टीसाठी अनुकूल असलेल्या विशिष्ट पट्ट्यात फिरत आहे.
या ऐतिहासिक शोधाबाबत माहिती देताना हार्वर्ड विद्यापीठातील प्रमुख संशोधक डॉ. कॉलिन चेरुबिम यांनी सांगितले की, मानवी इतिहासातील ही एक अतिशय मोठी आणि महत्त्वपूर्ण घटना आहे. सूर्यमालेबाहेर पृथ्वीसारख्याच वातावरणात इतर जगाचे अस्तित्व असू शकते, याचा हा आतापर्यंतचा सर्वात भक्कम पुरावा मानला जात आहे.
48 प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या ‘त्या’ ग्रहाचे रंजक वास्तव
शास्त्रज्ञांनी शोधून काढलेल्या या नव्या जगाची आणि ग्रहाची तांत्रिक माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
- ग्रहाचे नाव: या अनोख्या ग्रहाचे नाव ‘LHS 1140 b’ असे आहे.
- पृथ्वीपासूनचे अंतर: हा खडकाळ ग्रह आपल्या पृथ्वीपासून सुमारे 48 प्रकाशवर्ष अंतरावर स्थित आहे.
- ताऱ्याची स्थिती: हा ग्रह एका लाल ताऱ्याभोवती प्रदक्षिणा घालत आहे, जो आकाराने आपल्या सूर्यापेक्षा खूप लहान आणि कमालीचा थंड आहे.
- वातावरणातील वायू: या ग्रहाच्या वातावरणात सध्या केवळ ‘हिलियम’ वायूचा शोध लागला आहे. हा वायू जीवसृष्टीला थेट आधार देऊ शकत नसला, तरी या वातावरणाच्या खालच्या थरांमध्ये इतर वायू असण्याची दाट शक्यता वर्तवली जात आहे.
काय आहे ‘गोल्डीलॉक्स झोन’ आणि हा शोध का महत्त्वाचा?
अंतराळात आतापर्यंत 6,000 पेक्षा जास्त ग्रहांचा शोध लागला आहे, तरीही हा शोध विशेष का आहे याविषयी वैज्ञानिक विश्लेषणाचे मुद्दे:
१. योग्य अंतर: कोणत्याही ग्रहावर जीवसृष्टी निर्माण होण्यासाठी तिथे पाण्याचे अस्तित्व असणे गरजेचे आहे. त्यासाठी तो ग्रह आपल्या ताऱ्यापासून खूप जवळ नसावाआणि खूप दूरही नसावा. या दोन्हीच्या मधोमध असलेल्या योग्य अंतराला वैज्ञानिक भाषेत ‘गोल्डीलॉक्स झोन’ म्हणतात.
२. खडकाळ रचना: गोल्डीलॉक्स क्षेत्रात शेकडो ग्रह सापडले आहेत, परंतु त्यापैकी मोजकेच ग्रह पृथ्वीसारखे खडकाळ आणि लहान आहेत.
३. वातावरणाची उपस्थिती: यापूर्वी अशा खडकाळ ग्रहांवर कधीही वातावरण सापडले नव्हते, त्यामुळेच ‘LHS 1140 b’ हा या श्रेणीतील पहिलाच ग्रह ठरला आहे ज्याच्याभोवती वायूंचे आवरण आहे.
इतर ग्रहांचे संशोधन आणि नासाचे ताजे विश्लेषण
हार्वर्डचे प्राध्यापक डॉ. डेव्हिड चारबोन्यू यांच्या मते, हा शोध ‘आपण या अथांग विश्वात एकटेच आहोत का?’ या वैश्विक प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याच्या दिशेने पडलेले एक मोठे पाऊल आहे. या मोहिमेदरम्यान इतरही काही ग्रहांचा अभ्यास करण्यात आला:
- K2-18b चा दावा फसला: ‘K2-18b’ या उप-नेपच्यून ग्रहावर सागरी जीवनाशी संबंधित डायमिथाईल सल्फाईड वायू असल्याचा दावा करण्यात आला होता. मात्र, नासाने 2025 मध्ये केलेल्या पुनर्तपासणीत हा सिग्नल अत्यंत कमकुवत असल्याचे स्पष्ट झाले आणि हा वायू जैविक प्रक्रियेशिवायही तयार होऊ शकतो असे सिद्ध झाले.
- TRAPPIST-1 ची स्थिती: नासाच्या जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपने प्रसिद्ध ‘TRAPPIST-1d’ ग्रहावर पृथ्वीसारखे वातावरण नसल्याचे स्पष्ट केले आहे, तर ‘TRAPPIST-1e’ बाबत गोळा केलेली आकडेवारी अजूनही अनिर्णित आहे.
सध्या तरी शास्त्रज्ञांनी या ग्रहावर थेट जीवसृष्टी सापडल्याचा दावा केलेला नाही, परंतु ‘सायन्स’ जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या अहवालामुळे भविष्यात एलियन्स किंवा परग्रहावरील जीवनाचा शोध घेणे अधिक सोपे होणार आहे.
