Thailand Princess : आंतरराष्ट्रीय स्तरावरून आणि थायलंडच्या राजघराण्यातून एक अत्यंत वेदनादायी आणि दुःखद वृत्त समोर आले आहे. थायलंडच्या जनतेमध्ये ‘स्लीपिंग प्रिन्सेस’ (Sleeping Princess) या नावाने अतिशय लोकप्रिय असलेल्या राजकुमारी बज्रकितियाभा नरेन्दिर देब्यवती (Princess Bajrakitiyabha) यांचे वयाच्या अवघ्या ४७ व्या वर्षी दुर्दैवी निधन झाले आहे. गेल्या तीन वर्षांहून अधिक काळ अत्यंत गंभीर प्रकृतीमुळे मृत्यूशी झुंज देणाऱ्या राजकुमारीची प्राणज्योत अखेर गुरुवारी संध्याकाळी ७:४८ वाजता मालवली. या हृदयद्रावक घटनेनंतर शुक्रवारी सकाळी थाई राजवाड्याने (Bureau of the Royal Household) एक अधिकृत आणि औपचारिक निवेदन प्रसिद्ध करून या दुःखद वार्तेची घोषणा केली. राजकुमारीच्या अकाली जाण्याने संपूर्ण थायलंड देशावर शोककळा पसरली असून, लाडक्या राजकुमारीला गमावल्यामुळे नागरिक अश्रूंना वाट करून देत आहेत.
तीन वर्षांचा संघर्ष आणि वैद्यकीय उपचार
राजकुमारी बज्रकितियाभा या थायलंडचे राजे महा वजिरालॉन्गकॉर्न (रामा दहावे) यांच्या ज्येष्ठ कन्या होत्या. डिसेंबर २०२२ मध्ये एका लष्करी सरावादरम्यान आपल्या पाळीव श्वानांना प्रशिक्षण देत असताना त्या अचानक कोसळल्या होत्या. हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्यामुळे (मायोकार्डियल इन्फेक्शन) त्यांची प्रकृती चिंताजनक बनली होती आणि तेव्हापासून त्या अचेतन अवस्थेत (कोमा) होत्या.
गेली तीन वर्षे बँकॉकमधील किंग चुलालोंगकॉर्न मेमोरियल हॉस्पिटलमध्ये तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली त्यांच्यावर अत्याधुनिक वैद्यकीय उपचार आणि जीवरक्षक प्रणालीच्या (लाईफ सपोर्ट) साहाय्याने उपचार सुरू होते. राजघराण्यासह संपूर्ण देशातील नागरिक त्या बऱ्या व्हाव्यात म्हणून सातत्याने प्रार्थना करत होते. मात्र, डॉक्टरांचे शर्थीचे प्रयत्न आणि कोट्यवधी जनतेच्या प्रार्थना अपुऱ्या ठरल्या आणि त्यांची ही प्रदीर्घ झुंज अखेर संपली.
‘स्लीपिंग प्रिन्सेस’चे सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय योगदान
राजकुमारी बज्रकितियाभा या केवळ राजघराण्यातील एक सदस्य नव्हत्या, तर त्या अत्यंत सुशिक्षित, प्रगतीशील आणि समाजोपयोगी विचारांच्या नेत्या होत्या. त्यांनी अमेरिकेतील कॉर्नेल विद्यापीठातून कायद्याची सर्वोच्च पदवी (डॉक्टरेट) संपादन केली होती. थायलंडच्या विधी क्षेत्रात त्यांनी मोलाचे योगदान दिले असून, त्यांनी सरकारी वकील म्हणूनही काही काळ कार्यभार सांभाळला होता.
१. महिला कैद्यांचे सक्षमीकरण: कारागृहातील महिला कैद्यांच्या हक्कांसाठी आणि त्यांच्या पुनर्वसनासाठी त्यांनी ‘इन्स्पायर’ (Inspire) नावाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रकल्प राबवला होता.
२. जागतिक स्तरावर प्रतिनिधित्व: संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महिला सक्षमीकरण आणि गुन्हेगारी नियंत्रण विभागात त्यांनी थायलंडचे प्रतिनिधित्व करत जागतिक स्तरावर आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवला होता. तसेच त्यांनी ऑस्ट्रिया देशात थायलंडच्या राजदूत म्हणूनही यशस्वी कामगिरी बजावली होती.
डिसेंबर २०२२ मधील ‘त्या’ काळ्या दिवसाची कहाणी: अचानक कोसळण्यापासून ते ‘स्लीपिंग प्रिन्सेस’ बनण्यापर्यंतचा वेदनादायी प्रवास-
राजकुमारी बज्रकितियाभा यांच्या जीवनाला कलाटणी देणाऱ्या आणि त्यांच्या प्रदीर्घ संघर्षाची सुरुवात करणाऱ्या त्या दुर्दैवी घटनेची पार्श्वभूमी अत्यंत करुण आहे. १४ डिसेंबर २०२२ हा दिवस थायलंडच्या राजघराण्याच्या आणि इतिहासाच्या दृष्टीने एक अत्यंत काळा दिवस ठरला. त्या दिवशी राजकुमारी नाखोन रात्चासिमा प्रांतामध्ये आयोजित एका विशेष लष्करी प्रदर्शनाच्या तयारीसाठी व्यस्त होत्या. या प्रदर्शनाचा भाग म्हणून त्या आपल्या पाळीव श्वानांना (कुत्र्यांना) लष्करी शिस्तीचे प्रशिक्षण देत असताना, अचानक कोणतीही पूर्वकल्पना नसताना त्या धावपट्टीवरच कोसळल्या. या अनपेक्षित घटनेमुळे तेथे उपस्थित असलेल्या सुरक्षा रक्षकांमध्ये आणि वैद्यकीय पथकात एकच खळबळ उडाली. त्यांना तातडीने रुग्णालयात हलवून अतिदक्षता विभागात दाखल करण्यात आले.
वैद्यकीय तज्ज्ञांनी आणि डॉक्टरांनी केलेल्या सखोल तपासणीनंतर असे समोर आले की, राजकुमारींना ‘मायकोप्लाझ्मा संसर्ग’ (Mycoplasma Infection) नावाच्या एका अत्यंत गंभीर जिवाणू संसर्गाने ग्रासले होते. या संसर्गाच्या तीव्र प्रादुर्भावामुळे त्यांच्या हृदयाची कार्यप्रणाली विस्कळीत झाली आणि हृदयाचे ठोके कमालीचे अनियमित झाले. या अत्यंत क्लिष्ट वैद्यकीय परिस्थितीमुळे त्यांना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला, ज्याचा थेट परिणाम त्यांच्या मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर झाला. रुग्णालयात दाखल केल्याच्या पहिल्या दिवसापासून ते अंतिम श्वासापर्यंत राजकुमारी बज्रकितियाभा कधीही शुद्धीवर येऊ शकल्या नाहीत. त्या सलग तीन वर्षांहून अधिक काळ अचेतन आणि अतिसंवेदनशील (Unconscious) अवस्थेत बेडवरच खिळून राहिल्या. त्यांच्या या प्रदीर्घ शांत आणि अचेतन स्थितीमुळेच स्थानिक प्रसारमाध्यमांनी आणि थायलंडच्या हळहळणाऱ्या जनतेने त्यांना अत्यंत आदराने व प्रेमाने ‘स्लीपिंग प्रिन्सेस’ (झोपलेली राजकुमारी) असे नाव दिले होते.
या प्रदीर्घ काळामध्ये त्यांच्या शरीरातील महत्त्वाचे अवयव जसे की फुफ्फुस, हृदय आणि किडनी (वृक्क) स्वतःहून कार्य करण्यास असमर्थ ठरले होते. त्यामुळे त्यांना केवळ अत्याधुनिक वैद्यकीय उपकरणांच्या (लाइफ सपोर्ट सिस्टीम) कृत्रिम साहाय्याने जिवंत ठेवण्यात आले होते.
थाई पंतप्रधानांकडून लाडक्या राजकुमारीला भावूक श्रद्धांजली; ‘द लॉयर प्रिन्सेस’चा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील गौरवशाली प्रवास आणि योगदान-
राजकुमारी बज्रकितियाभा यांच्या अत्यंत चटका लावून जाणाऱ्या निधनानंतर थायलंडचे पंतप्रधान अनुतिन चर्नविराकुल यांनी देशाला संबोधित करताना अत्यंत भावूक आणि संवेदनशील भावना व्यक्त केल्या. संपूर्ण राष्ट्राच्या वतीने शोक व्यक्त करताना ते म्हणाले की, हा आघात केवळ एका व्यक्तीचे किंवा राजघराण्याचे जाणे नाही, तर हे संपूर्ण थायलंड देशाच्या हृदयात कोरले गेलेले एक अवर्णनीय आणि कधीही न भरून निघणारे दुःख आहे. राजकुमारी बज्रकितियाभा या थायलंडचा खरा अभिमान आणि अस्मिता होत्या. त्यांनी समाजातील वंचित घटकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी, सामाजिक समतेसाठी आणि मानवी मूल्यांच्या जपणुकीसाठी केलेले अमूल्य कार्य देशातील येणाऱ्या अनेक पिढ्यांसाठी नेहमीच एक मार्गदर्शक दीपस्तंभ म्हणून काम करेल. राजा महा वजिरालॉन्गकॉर्न यांच्या अधिकृत आदेशानुसार, राजकुमारीचे पार्थिव बँकॉकच्या ऐतिहासिक ग्रँड पॅलेसमध्ये आणण्यात आले असून, तेथे संपूर्ण राजेशाही परंपरेनुसार आणि राजकीय सर्वोच्च सन्मानाने त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले जाणार आहेत.
‘द लॉयर प्रिन्सेस’: कायद्याच्या क्षेत्रातील अद्वितीय कर्तृत्व-
राजकुमारी बज्रकितियाभा या केवळ राजघराण्यातील एक उच्चपदस्थ सदस्य नव्हत्या, तर त्या अत्यंत सुशिक्षित, प्रगतीशील आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाने जागतिक पातळीवर ओळख निर्माण करणाऱ्या विदुषी होत्या. आंतरराष्ट्रीय वर्तुळात आणि ऑटोमोबाईल क्षेत्रातील त्यांच्या आवडीमुळे त्यांना ‘द लॉयर प्रिन्सेस’ (कायदेतज्ज्ञ राजकुमारी) म्हणून आदराने ओळखले जायचे. त्यांनी अमेरिकेतील अत्यंत नामांकित अशा ‘कॉर्नेल विद्यापीठातून’ (Cornell University) कायद्याची पदव्युत्तर (LLM) पदवी मिळवली आणि त्यानंतर कायदा क्षेत्रातच सर्वोच्च अशी डॉक्टरेट (PhD) पदवी अत्यंत यशस्वीपणे संपादन केली. उच्च शिक्षण पूर्ण करून मायदेशी परतल्यानंतर त्यांनी केवळ राजेशाही थाटात न राहता सामान्य नागरिकांप्रमाणे बँकॉक येथे सरकारी वकील (Public Prosecutor) म्हणून प्रत्यक्ष कामकाज सांभाळले. त्यांच्या या कायदेशीर ज्ञानाचा आणि अनुभवाचा थायलंडच्या न्यायव्यवस्थेला मोठा फायदा झाला.
राजदूत म्हणून कार्य आणि संयुक्त राष्ट्रातील जागतिक ठसा
कायद्याच्या क्षेत्रातील त्यांच्या याच अफाट कौशल्यामुळे त्यांची आंतरराष्ट्रीय मुत्सद्देगिरीसाठी निवड करण्यात आली होती. २०१२ ते २०१४ या कालावधीत त्यांनी ऑस्ट्रिया या युरोपीय देशात थायलंडच्या अधिकृत राजदूत (Ambassador) म्हणून अत्यंत यशस्वी आणि कौतुकास्पद कामगिरी बजावली, ज्यामुळे दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय संबंध कमालीचे दृढ झाले. याशिवाय, त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महिला सक्षमीकरण आणि गुन्हेगारी नियंत्रण विभागात (UNODC) ‘गुडविल अॅम्बेसेडर’ (सदिच्छा दूत) म्हणून अत्यंत महत्त्वाचे दायित्व निभावले होते.
महिला कैद्यांच्या हक्कांसाठी जागतिक लढा आणि थायलंडच्या राजेशाही समोरील भावी वारसदार निवडीचे मोठे आव्हान-
राजकुमारी बज्रकितियाभा यांच्या मनात समाजातील वंचित, गरीब आणि उपेक्षित घटकांविषयी, विशेषतः महिला कैद्यांबद्दल प्रचंड सहानुभूती आणि आदर होता. थायलंडमधील कारागृहात अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करणाऱ्या महिला कैद्यांच्या मानवी हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी ‘कमलांगजाई’ (Kamlangjai – Inspire) नावाचा एक विशेष आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी शाही प्रकल्प सुरू केला होता. या अभिनव उपक्रमांतर्गत कारागृहात असलेल्या गरोदर महिला कैद्यांना योग्य वैद्यकीय सुविधा, पौष्टिक आहार आणि त्यांच्या निष्पाप लहान मुलांना तुरुंगाच्या आवारातच सुरक्षित व निकोप वातावरण मिळवून देण्यासाठी त्यांनी अहोरात्र प्रयत्न केले.
राजकुमारींच्या याच अथक आणि दूरगामी प्रयत्नांची दखल जागतिक स्तरावर घेतली गेली. त्यांच्या संकल्पनेतूनच २०१० मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महासभेने ऐतिहासिक ‘बँकॉक नियम’ (Bangkok Rules) अधिकृतपणे स्वीकारले. हे नियम आज जगभरातील कारागृहांमध्ये असलेल्या महिला कैद्यांच्या मानवाधिकारांचे आणि त्यांच्या आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणून लागू आहेत. एका विशेष मुलाखतीदरम्यान आपल्या भूमिकेविषयी बोलताना त्या म्हणाल्या होत्या, “कोणत्याही देशाचा केवळ भौतिक विकास पुरेसा नसून, न्याय आणि मानवाधिकार हेच त्या आर्थिक विकासाचे खरे आणि भक्कम खांब आहेत.”
सिंहासनाच्या मुख्य दावेदार आणि भविष्यातील राजकीय आव्हाने
राजकुमारी बज्रकितियाभा या थायलंडचे विद्यमान राजे महा वजिरालोंगकॉर्न यांच्या सात अपत्यांपैकी सर्वात ज्येष्ठ आणि त्यांच्या पहिल्या पत्नी राजकुमारी सोम्सावली यांच्या कन्या होत्या. राजघराण्यातील त्यांचे स्थान आणि लष्करी योग्यता इतकी मोठी होती की, २०२१ मध्ये राजांनी त्यांची आपल्या वैयक्तिक अंगरक्षक दलाचे (किंग्ज पर्सनल गार्ड) ‘चीफ ऑफ स्टाफ’ म्हणून नियुक्ती केली होती आणि त्यांना लष्करातील सर्वोच्च ‘जनरल’ ही रँक (पदवी) बहाल केली होती.
थायलंडच्या प्राचीन परंपरेनुसार आणि जुन्या कायद्यानुसार केवळ पुरुष वारसदारालाच सिंहासनावर बसण्याचा अधिकार होता. परंतु, १९७४ मध्ये झालेल्या ऐतिहासिक घटनादुरुस्तीने महिलांनाही राजेशाहीच्या गादीवर बसण्याचा कायदेशीर अधिकार दिला. राजा महा वजिरालोंगकॉर्न यांनी अद्याप आपला अधिकृत आणि अंतिम वारसदार घोषित केलेला नाही. अशा अत्यंत संवेदनशील राजकीय परिस्थितीमध्ये आपल्या बुद्धिमत्ता, राजनैतिक मुत्सद्देगिरी आणि जनमानसातील अफाट लोकप्रियतेमुळे राजकुमारी बज्रकितियाभा या थायलंडच्या पहिल्या भावी महाराणी किंवा रीजंट (पालक राजे) बनण्याच्या शर्यतीत सर्वात अग्रस्थानी मानल्या जात होत्या.
