Reverse Aging : वाढत्या वयानुसार शरीराला थकवा येणे, चेहऱ्यावर सुरकुत्या पडणे आणि शरीरातील पेशींची झपाट्याने झीज होणे ही आजवर एक नैसर्गिक आणि अटळ प्रक्रिया मानली जात होती. निसर्गाच्या या नियमाचा स्वीकार प्रत्येक मानवाला करावाच लागतो. परंतु, आधुनिक विज्ञान आणि वैद्यकीय तंत्रज्ञान आता या निसर्गनियमालाच थेट आव्हान देण्याच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. मानवी शरीराचे वय उलट फिरवणारी म्हणजेच ‘रिव्हर्स एजिंग’ (Reverse Aging) प्रक्रिया प्रत्यक्षात आणणाऱ्या एका विशेष औषधाची मानवावर पहिली क्लिनिकल चाचणी (Human Trial) सुरू झाली आहे. या प्रयोगाच्या यशस्वितेमुळे वैद्यकीय आणि जीवशास्त्राच्या क्षेत्रात बदल घडण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
‘सेल्युलर रीप्रोग्रामिंग’ तंत्रज्ञान-
वृद्धत्वाची प्रक्रिया थांबवून ती उलट फिरवण्याच्या या प्रयोगाची सुरुवात अमेरिकेतील बोस्टन येथील ‘लाइफ बायोसायन्सेस’ (Life Biosciences) या नामांकित बायोटेक स्टार्टअप कंपनीने केली आहे. या कंपनीच्या संशोधकांनी प्रदीर्घ संशोधनानंतर एका पहिल्या रुग्णावर ‘सेल्युलर रीप्रोग्रामिंग’ (Cellular Reprogramming) या प्रगत जनुकीय तंत्रज्ञानावर आधारित इंजेक्शनचा यशस्वी वापर केला आहे.
या पहिल्या चाचणीसाठी एका विशेष रुग्णाची निवड करण्यात आली आहे. ही चाचणी काचबिंदू (ग्लुकोमा – Glaucoma) या गंभीर आजाराने ग्रस्त असलेल्या रुग्णाच्या केवळ एका डोळ्यावर करण्यात येत आहे. काचबिंदूमुळे डोळ्यातील दृष्टी आणि पेशी कमकुवत होतात, म्हणूनच या पेशींवर औषधाचा काय परिणाम होतो, हे तपासणे संशोधकांसाठी सुलभ होणार आहे.
पेशींचे पुनरुज्जीवन आणि औषधांची ‘ऑन स्विच’ प्रणाली
या संपूर्ण प्रयोगाचा मुख्य आणि प्राथमिक उद्देश म्हणजे वयाच्या वाढीमुळे किंवा आजारपणामुळे अत्यंत कमकुवत आणि निष्प्रभ झालेल्या मानवी पेशींना पुन्हा एकदा तरुण, निरोगी आणि सक्रिय बनवणे हा आहे. शास्त्रज्ञांनी विकसित केलेले हे विशेष इंजेक्शन शरीरात सोडल्यानंतर, ते पेशींमधील विशिष्ट जनुकांना (Genes) उत्तेजित आणि सक्रिय करते. हे जनुके पेशींना अंतर्गत स्तरावर ‘रीप्रोग्राम’ करतात, ज्यामुळे पेशींचे वय कमी होऊन त्यांची मूळ कार्यक्षमता कमालीची सुधारते.
या इंजेक्शनच्या प्रक्रियेनंतर रुग्णाला पुढील काही आठवड्यांसाठी विशिष्ट प्रकारच्या अँटीबायोटिक (प्रतिजैविक) औषधांचा एक विशेष कोर्स दिला जातो. ही औषधे शरीरात गेल्यानंतर, जनुकीय बदलांना गती देण्यासाठी आणि त्या विशिष्ट जनुकांना कार्यरत ठेवण्यासाठी एखाद्या ‘ऑन स्विच’सारखे काम करतात. या औषधांमुळे शरीरातील तरुण बनण्याची प्रक्रिया सातत्याने सुरू राहते.
पुढील ६ महिने रुग्णावर ठेवले जाणार चोख लक्ष; चाचणी यशस्वी झाल्यास अवघे मानवी शरीर तरुण बनवण्याचा मार्ग होणार मोकळा, दिग्गज जागतिक उद्योजकांची मोठी गुंतवणूक
‘रिव्हर्स एजिंग’ (वय उलटवण्याच्या) या क्रांतिकारी मानवी चाचणीच्या पहिल्या टप्प्यांतर्गत, संशोधक आणि शास्त्रज्ञांचे विशेष पथक संबंधित रुग्णावर पुढील सलग सहा महिन्यांपर्यंत अत्यंत बारकाईने आणि चोख लक्ष ठेवणार आहे. या प्रदीर्घ निरीक्षण कालावधीमध्ये, रुग्णाच्या डोळ्यावर झालेल्या जनुकीय उपचारांचे नेमके काय सकारात्मक परिणाम होतात, तसेच शरीरावर त्याचे काही अनपेक्षित दुष्परिणाम (Side Effects) होतात का, याचा अतिशय सखोल अभ्यास केला जाईल. मानवापूर्वी प्रयोगशाळेत उंदीर आणि माकडांवर या वैशिष्ट्यपूर्ण तंत्रज्ञानाच्या अनेक चाचण्या घेण्यात आल्या होत्या, ज्यामध्ये वयोवृद्ध आणि अंध प्राण्यांची दृष्टी पूर्णपणे परत मिळवण्यात शास्त्रज्ञांना अभूतपूर्व यश आले होते. प्राण्यांवरील याच यशानंतर शास्त्रज्ञांनी मानवी शरीरावर प्रयोग करण्यासाठी सर्वप्रथम ‘डोळ्या’ची निवड केली; कारण डोळा हा मानवी शरीरातील इतर अवयवांच्या तुलनेत अधिक स्वतंत्र, मर्यादित आणि वैद्यकीयदृष्ट्या सुरक्षित अवयव मानला जातो. यामुळे औषधाच्या प्रभावाचे आणि दुष्परिणामांचे नियंत्रण करणे संशोधकांसाठी अत्यंत सोपे व अचूक ठरणार आहे.
एजिंग बायोलॉजी क्षेत्रातील परिवर्तनकारी क्षण: मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांचा विश्वास
‘लाइफ बायोसायन्सेस’ या बायोटेक स्टार्टअप कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) जेरी मॅकलॉघलिन यांनी या चाचणीबद्दल कमालीचा सार्थ अभिमान आणि विश्वास व्यक्त केला आहे. त्यांच्या मते, हा मानवी प्रयोग केवळ त्यांच्या एका कंपनीपुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण जागतिक ‘एजिंग बायोलॉजी’ (वृद्धत्व जीवशास्त्र) क्षेत्रासाठी एक ऐतिहासिक मैलाचा दगड आणि अत्यंत परिवर्तनकारी क्षण ठरू शकतो. डोळ्यांवरील ही पहिली चाचणी जर अपेक्षेप्रमाणे पूर्णपणे यशस्वी ठरली, तर भविष्यात केवळ डोळेच नव्हे, तर मानवी शरीरातील हृदय, फुफ्फुस, मेंदू यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या अंतर्गत अवयवांसह संपूर्ण शरीराच्या पेशींना पुन्हा एकदा तरुण, निरोगी आणि दीर्घायुषी बनवण्याचा मार्ग विज्ञानासाठी कायमचा मोकळा होणार आहे.
जेफ बेझोस, सॅम ऑल्टमन आणि आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांचा अब्जावधींचा वित्तपुरवठा-
मानवी इतिहास बदलण्याची क्षमता असलेल्या या अद्वितीय संशोधनाचे व्यावसायिक आणि वैद्यकीय महत्त्व ओळखून जगभरातील अग्रगण्य अब्जाधीश उद्योजकांनी या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करण्यास सुरुवात केली आहे. ‘ॲमेझॉन’चे (Amazon) संस्थापक जेफ बेझोस आणि ‘ओपनएआय’चे (OpenAI) प्रणेते सॅम ऑल्टमन यांच्यासारख्या जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दिग्गजांनी या ‘रिव्हर्स एजिंग’ संशोधनात प्रचंड रस दाखवला असून, त्यांनी या बायोटेक कंपन्यांना मोठा वित्तपुरवठा केला आहे.
