Iran – Israel War : पश्चिम आशियात सध्या अत्यंत तणावाची परिस्थिती निर्माण झाली असून अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर भीषण हल्ले चढवले आहेत. या हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते अली खामेनी आणि राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांना लक्ष्य करण्यात आले आहे.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ‘मोठी लष्करी कारवाई’ सुरू असल्याचे जाहीर करत इराणमध्ये सत्तापालटाचे संकेत दिले आहेत. या पार्श्वभूमीवर इराणची लष्करी क्षमता आणि त्यांच्याकडे असलेल्या शस्त्रास्त्रांचा साठा यावर आता जगभरात चर्चा सुरू झाली आहे.
सैन्यसंख्या आणि मानवी बळ
इराणकडे जगातील सर्वात मोठ्या लष्करी दलांपैकी एक आहे. ‘ग्लोबल फायरपॉवर’नुसार, १४५ देशांच्या यादीत इराण १६ व्या क्रमांकाची लष्करी शक्ती आहे. इराणच्या सशस्त्र दलात ५,८०,००० सक्रिय सैनिक आणि सुमारे २,००,००० प्रशिक्षित राखीव सैनिक आहेत. यामध्ये पारंपरिक लष्करासोबतच ‘इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स’ या अत्यंत निष्ठावान दलाचा समावेश आहे. याशिवाय, इराणकडे ‘बसिज’ नावाची स्वयंसेवी निमलष्करी फौज असून, गरज पडल्यास त्यांची संख्या काही लाखांपर्यंत पोहोचू शकते.
क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनचा खजिना
इराणकडे पश्चिम आशियातील बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनचा सर्वात मोठा साठा आहे. यामध्ये २,००० किलोमीटरहून अधिक अंतरापर्यंत मारा करण्याची क्षमता असलेली क्षेपणास्त्रे आहेत, जी इस्रायलसह आशियातील कोणत्याही लक्ष्याला टिपू शकतात.
- सेजी: २४९४ किमी पर्यंतची मारक क्षमता.
- खैबर: १४९४ किमी पर्यंतची मारक क्षमता.
- खोरामशहर: हे अनेक वॉरहेड्स वाहून नेणारे क्षेपणास्त्र असून उत्तर कोरियन तंत्रज्ञानावर आधारित असल्याचे मानले जाते. इराणचे ‘शाहेद’ ड्रोन सध्या जागतिक स्तरावर चर्चेत असून त्याचा वापर रशिया-युक्रेन आणि सुदानमधील संघर्षातही पाहायला मिळाला आहे.
प्रॉक्सी नेटवर्क आणि प्रादेशिक प्रभाव
इराण केवळ स्वतःच्या सैन्यावर अवलंबून नाही, तर त्यांचे पश्चिम आशियात ‘ॲक्सिस ऑफ रेझिस्टन्स’ नावाचे एक मोठे जाळे आहे. यामध्ये लेबनॉनमधील हिजबुल्ला, येमेनमधील हुथी, सीरिया आणि इराकमधील सशस्त्र गट, तसेच गाझामधील हमास आणि पॅलेस्टिनी इस्लामिक जिहाद यांचा समावेश आहे. हे गट इराणच्या विचारधारेशी एकनिष्ठ असून कोणत्याही युद्धात इराणच्या मदतीला धावून येण्यास सज्ज असतात.
अण्वस्त्र सज्जता आणि आव्हाने
इराणकडे सध्या अण्वस्त्रे नसली तरी, त्यांच्याकडे काही आठवड्यांत किंवा महिन्यांत अण्वस्त्र तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेले साहित्य आणि पायाभूत सुविधा उपलब्ध आहेत. अमेरिकेने इराणच्या नातान्झ आणि फोर्डो या अणू केंद्रांना लक्ष्य करून ही क्षमता नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे. मात्र, अमेरिकन तज्ज्ञांच्या मते इराणकडे असलेल्या लाँचर्सची संख्या आता पूर्वीच्या तुलनेत एकतृतीयांश उरली आहे.
इराणकडे १,७१३ टँक आणि १,५१७ रॉकेट प्रोजेक्टर्स आहेत. तसेच पर्शियन आखातातील ऊर्जा पुरवठा विस्कळीत करण्याची क्षमता त्यांच्या नौदलाकडे आहे. मात्र, हवाई दल आणि तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत इराण आजही अमेरिका आणि इस्रायलच्या तुलनेत मागे असल्याचे संरक्षण तज्ज्ञांचे मत आहे.
