CBSE Question Paper : केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या (CBSE) सुरू असलेल्या परीक्षांदरम्यान एक अत्यंत थक्क करणारा प्रकार समोर आला असून, सोशल मीडियावर या घटनेने मोठी खळबळ उडवून दिली आहे. एका विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेवर छापलेला ‘क्यूआर कोड’ (QR Code) स्कॅन केल्यानंतर त्याला आलेला अनुभव सध्या इंटरनेटवर चर्चेचा विषय ठरला आहे. सामान्यतः प्रश्नपत्रिकेवरील असे कोड विद्यार्थ्यांना अधिकृत शैक्षणिक माहिती किंवा संदर्भासाठी दिले जातात; मात्र या प्रकरणात शैक्षणिक माहितीऐवजी काहीतरी वेगळेच घडल्याने आश्चर्य व्यक्त होत आहे.
व्हायरल झालेल्या व्हिडिओ क्लिपमध्ये असे दिसते की, संबंधित विद्यार्थ्याने कुतूहलापोटी आपल्या प्रश्नपत्रिकेतील क्यूआर कोड मोबाईलद्वारे स्कॅन केला. मात्र, अपेक्षेप्रमाणे कोणतीही शैक्षणिक वेबसाईट किंवा उत्तरपत्रिका उघडण्याऐवजी, तो थेट यूट्यूबवरील रिक अॅस्टली (Rick Astley) यांच्या जगप्रसिद्ध ‘नेव्हर गॉना गिव्ह यू अप’ या गाण्याच्या म्युझिक व्हिडिओवर पुनर्निर्देशित (Redirect) झाला. इंटरनेटच्या भाषेत ज्याला ‘रिक-रोलिंग’ (Rickrolling) असे प्रँक किंवा थट्टा म्हटले जाते, तसाच काहीसा प्रकार या अधिकृत परीक्षेच्या कागदावर घडल्याचे पाहून विद्यार्थी आणि पालकांमध्ये गोंधळ उडाले आहे.
सीबीएसई प्रश्नपत्रिकेतील ‘क्यूआर कोड’ स्कॅन करताच उघडले गाणे; विद्यार्थ्याचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर प्रचंड व्हायरल-
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या (CBSE) परीक्षांदरम्यान एका विद्यार्थ्याने समाजमाध्यमांवर प्रसारित केलेल्या चित्रफीतीने (व्हिडिओ) सध्या शैक्षणिक वर्तुळात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे. या व्हायरल क्लिपमध्ये संबंधित विद्यार्थी प्रश्नपत्रिकेतील एका क्यूआर कोडचा (QR Code) शोध घेताना आणि त्यातून समोर आलेल्या धक्कादायक वास्तवाचे स्पष्टीकरण देताना दिसत आहे.
व्हिडिओमध्ये तो विद्यार्थी अत्यंत कुतूहलाने प्रश्नपत्रिकेवर छापलेला क्यूआर कोड आपल्या भ्रमणध्वनीद्वारे (मोबाईल) स्कॅन करताना दिसतो. “चला पाहूया, हा कोड आपल्याला नेमका कोणत्या संकेतस्थळावर किंवा माहितीकडे घेऊन जातो,” असे म्हणत त्याने स्कॅनिंगची प्रक्रिया पूर्ण केली. मात्र, पुढील काही क्षणांतच जे समोर आले, ते पाहून केवळ तो विद्यार्थीच नव्हे, तर तो व्हिडिओ पाहणारे सर्वच जण अवाक झाले. अपेक्षेप्रमाणे कोणतीही शैक्षणिक लिंक किंवा विषयाशी संबंधित माहिती उघडण्याऐवजी, तो कोड थेट यूट्यूबवरील (YouTube) प्रसिद्ध गायक रिक अॅस्टली यांच्या ‘नेव्हर गॉना गिव्ह यू अप’ या गाण्याच्या अधिकृत व्हिडिओवर पुनर्निर्देशित (Redirect) झाला.
इंटरनेटच्या जगात हा प्रकार “रिक्रोलिंग” (Rickrolling) या नावाने अत्यंत प्रसिद्ध आहे. हा मुळात एक ‘डिजिटल प्रँक’ किंवा खोडसाळपणा असून, ज्यामध्ये वापरकर्त्याला एका महत्त्वाच्या लिंकच्या नावाखाली अनपेक्षितपणे या गाण्याच्या व्हिडिओवर नेले जाते. ‘मनीकंट्रोल’ या नामांकित माध्यम समूहाने या व्हायरल क्लिपमधील दाव्याची सत्यता पडताळण्यासाठी त्या क्यूआर कोडची स्वतंत्रपणे तपासणी केली असता, त्यांनाही तोच धक्कादायक अनुभव आला. तो कोड खरोखरच त्याच प्रसिद्ध म्युझिक व्हिडिओवर घेऊन जात असल्याचे तपासात निष्पन्न झाले, ज्यामुळे विद्यार्थ्याने केलेले दावे पूर्णपणे खरे असल्याचे सिद्ध झाले आहे.
एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि राष्ट्रीय स्तरावरील परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेत अशा प्रकारचा इंटरनेट प्रँक सामील असणे, ही अत्यंत गंभीर आणि हास्यास्पद बाब मानली जात आहे. प्रश्नपत्रिका तयार करण्याच्या प्रक्रियेत आणि तांत्रिक पडताळणीमध्ये इतकी मोठी चूक कशी काय राहू शकते, असा सवाल आता पालक आणि शिक्षणतज्ज्ञांकडून उपस्थित केला जात आहे.
सीबीएसई प्रश्नपत्रिकेतील ‘डिजिटल प्रँक’ची सोशल मीडियावर चर्चा; तांत्रिक त्रुटी की खोडसाळपणा? नेटिझन्सकडून तर्कवितर्क-
सीबीएसई बोर्डाच्या प्रश्नपत्रिकेतील क्यूआर कोड स्कॅन केल्यानंतर चक्क गाण्याचा व्हिडिओ सुरू झाल्याची क्लिप सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर वणव्यासारखी पसरली आहे. या विलक्षण प्रकारामुळे नेटीझन्समध्ये केवळ मनोरंजनाची लाटच उसळली नाही, तर अशा प्रकारच्या शैक्षणिक दस्तऐवजांमध्ये हे ‘असामान्य पुनर्निर्देशन’ (Redirection) नेमके घडले कसे, याबद्दल तीव्र उत्सुकता निर्माण झाली आहे. या घटनेचे गांभीर्य आणि त्यामागील तांत्रिक शक्यतांवर सध्या इंटरनेटवर जोरदार खल सुरू आहे.
काही तंत्रज्ञांनी आणि जाणकार वापरकर्त्यांनी या संदर्भात एक महत्त्वाचा तांत्रिक अंदाज वर्तवला आहे. त्यांच्या मते, प्रश्नपत्रिकेवरील या क्यूआर कोडमध्ये थेट लिंकऐवजी एखादी ‘लघू यूआरएल’ (Shortened URL) वापरण्यात आली असावी. जेव्हा एखादी लिंक लघू केली जाते, तेव्हा मूळ कोड तोच राहतो, परंतु त्यामागील ‘डेस्टिनेशन’ किंवा गंतव्य स्थान बदलण्याची सोय काही सेवांमध्ये उपलब्ध असते. एका वापरकर्त्याने यावर सविस्तर भाष्य करताना म्हटले आहे की, “कदाचित एखाद्या खोडसाळ व्यक्तीने या शॉर्टनिंग सेवेचा तांत्रिक लाभ घेऊन मूळ शैक्षणिक लिंक काढून त्या जागी रिक अॅस्टली यांच्या गाण्याच्या व्हिडिओची लिंक समाविष्ट केली असावी. यामुळे क्यूआर कोडची प्रतिमा तीच राहिली, परंतु स्कॅन केल्यावर मिळणारा परिणाम मात्र बदलला.”
दुसरीकडे, या घटनेने केवळ विनोद निर्माण केला असला, तरी त्यातून डिजिटल सुरक्षिततेतील एक मोठी ‘भेद्यता’ (Vulnerability) उघड झाली असल्याचे मत अनेक सायबर तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे. एका वापरकर्त्याने सोशल मीडियावर लिहिले की, “ही घटना वरवर पाहता अत्यंत विनोदी वाटत असली, तरी ती धोक्याची घंटा आहे. सुदैवाने, या लिंकद्वारे केवळ एका निरुपद्रवी संगीत व्हिडिओवर नेले गेले; मात्र विचार करा, जर या जागी एखादी घातक किंवा दुर्भावनापूर्ण (Malicious) लिंक असती, तर विद्यार्थ्यांच्या माहितीची सुरक्षा धोक्यात आली असती.”
या प्रकरणातून ही बाब स्पष्ट झाली आहे की, अधिकृत आणि महत्त्वाच्या दस्तऐवजांमध्ये बाह्य लिंक्स किंवा क्यूआर कोड वापरताना अत्यंत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. ही घटना जरी एका ‘रिक्रोलिंग’ प्रँकपुरती मर्यादित असली, तरी भविष्यात अशा तांत्रिक दुव्यांच्या (Links) हाताळणीत अधिक पारदर्शकता आणि सुरक्षा असणे गरजेचे असल्याचे मत सर्व स्तरांतून व्यक्त होत आहे.
सीबीएसईच्या ‘रिक्रोलिंग’ प्रकरणावर नेटिझन्सचा मिश्किल टोला-
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या (CBSE) दहावी आणि बारावीच्या परीक्षा म्हणजे विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत तणावाचा काळ असतो. मात्र, याच काळात प्रश्नपत्रिकेतील ‘क्यूआर कोड’मुळे घडलेल्या अनपेक्षित प्रकाराने समाजमाध्यमांवर (सोशल मीडिया) हास्याची कारंजी उडवली आहेत. अनेक वापरकर्त्यांनी या तांत्रिक चुकीकडे गंभीर त्रुटी म्हणून पाहण्याऐवजी, अभ्यासाच्या ओझ्याखाली दबलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी मनोरंजनाचा एक दुर्मिळ क्षण म्हणून पाहिले आहे. या अजब प्रकारामुळे इंटरनेटवर मिश्किल टिप्पण्यांचा आणि विनोदांचा पाऊस पडत आहे.
एका वापरकर्त्याने हिंदी भाषेत अत्यंत विनोदी शैलीत यावर भाष्य केले आहे. तो म्हणतो, “जेव्हा माझ्या बहिणीने मला या क्यूआर कोडच्या प्रकाराबद्दल सांगितले, तेव्हा मला वाटले की ती माझी थट्टा करत आहे. परंतु, जेव्हा सत्य समोर आले तेव्हा मी थक्क झालो. सीबीएसई बोर्ड इतके आधुनिक आणि ‘कुल’ (Cool) कधीपासून झाले? मला वाटते, सीबीएसईच्या कार्यालयात कदाचित आपल्या नोकरीचा ‘नोटीस पिरियड’ (राजीनामा दिल्यानंतरचा काळ) संपवत असलेला एखादा ‘जनरेशन झेड’ (Gen Z) कर्मचारी असावा, ज्याने जाता जाता हा खोडसाळपणा केला असावा.” या प्रतिक्रियेला नेटिझन्सनी मोठी पसंती दिली असून, तरुणांच्या बदलत्या मानसिकतेचे प्रतिबिंब यात उमटल्याचे दिसून येते.
दुसरीकडे, या घटनेमुळे भारतातील अनेक नागरिकांना इंटरनेटवरील जगातील सर्वात जुन्या आणि प्रदीर्घ काळ चालणाऱ्या ‘रिक्रोलिंग’ या विनोदाची प्रथमच ओळख झाली आहे. एका अन्य वापरकर्त्याने आपला अनुभव सांगताना लिहिले की, “आजवर मी अनेकदा माझ्या मित्रांना अशा प्रकारच्या लिंक्स पाठवून त्यांच्याशी खोडी करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यांना या ‘प्रँक’चा अर्थच उमजत नसे आणि ते केवळ गोंधळलेल्या अवस्थेत माझ्याकडे पाहत असत. मात्र, आता सीबीएसईच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिकेतच हा प्रकार घडल्यामुळे, कदाचित संपूर्ण देशाला या जागतिक इंटरनेट विनोदाची ओळख झाली असावी.”
अत्यंत शिस्तप्रिय मानल्या जाणाऱ्या शिक्षण मंडळाच्या कामात असा ‘डिजिटल मिश्किलपणा’ अनपेक्षितपणे शिरल्यामुळे शैक्षणिक वर्तुळात उलटसुलट चर्चा सुरू आहेत. बोर्डाच्या परीक्षांमधील हा कदाचित पहिलाच असा प्रसंग असावा, जिथे एखाद्या तांत्रिक त्रुटीमुळे भीतीऐवजी विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले आहे.
