Watergate Hero Butterfield Dies : अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष रिचर्ड निक्सन यांच्या सत्तेला हादरा देणारे आणि जागतिक राजकारणात खळबळ उडवून देणाऱ्या ‘वॉटरगेट’ प्रकरणाचे मुख्य साक्षीदार, अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांचे वयाच्या ९९ व्या वर्षी निधन झाले. व्हाईट हाऊसमध्ये राष्ट्रपतींचे उप-सहाय्यक म्हणून कार्यरत असलेल्या बटरफिल्ड यांनी दिलेल्या एका साक्षीने अमेरिकेच्या राजकीय इतिहासाची दिशा कायमची बदलून टाकली होती.
ऐतिहासिक गौप्यस्फोट आणि निक्सन यांचे पतन-
१९७३ मध्ये अमेरिकन सिनेटच्या समितीसमोर साक्ष देताना अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांनी एक असा खुलासा केला, ज्याची कल्पना कोणालाही नव्हती. त्यांनी अत्यंत धाडसाने सांगितले की, व्हाईट हाऊसच्या ओव्हल ऑफिसमध्ये राष्ट्राध्यक्षांच्या सर्व संभाषणांचे चित्रीकरण आणि ध्वनीमुद्रण करणारी एक अतिशय गोपनीय टेप प्रणाली कार्यान्वित आहे. या खुलाशामुळे निक्सन प्रशासनाचे धाबे दणाणले. या गुप्त टेप्समध्ये वॉटरगेट हेरगिरी प्रकरणाशी संबंधित महत्त्वपूर्ण पुरावे दडलेले असल्याचे सिद्ध झाले, ज्यामुळे अखेर रिचर्ड निक्सन यांना आपल्या पदाचा राजीनामा द्यावा लागला होता.
लष्करी कारकीर्द ते व्हाईट हाऊसमधील कार्यकाळ-
अलेक्झांडर बटरफिल्ड हे केवळ एक प्रशासकीय अधिकारी नव्हते, तर त्यांची पार्श्वभूमी लष्करी होती. अमेरिकन वायुसेनेत कर्नल पदावर कार्यरत असताना त्यांनी आपल्या शिस्तीचा आणि कार्यक्षमतेचा ठसा उमटवला होता. १९६९ मध्ये त्यांची नियुक्ती व्हाईट हाऊसमध्ये झाली. राष्ट्राध्यक्षांचे विश्वासू सहकारी म्हणून त्यांच्याकडे महत्त्वाची जबाबदारी होती. मात्र, जेव्हा लोकशाही मूल्यांचा आणि सत्यतेचा प्रश्न उभा राहिला, तेव्हा त्यांनी वैयक्तिक निष्ठेपेक्षा राष्ट्राप्रती असलेल्या कर्तव्याला प्राधान्य दिले आणि सिनेटसमोर सत्य कथन केले.
लोकशाहीचा विजय आणि एका राष्ट्राध्यक्षाचा राजीनामा: वॉटरगेट प्रकरणातील अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांच्या साक्षीची रोमांचक गाथा-
अमेरिकेच्या राजकीय पटलावर ‘वॉटरगेट’ हे नाव आजही सत्तेचा गैरवापर आणि त्यानंतर आलेल्या नैतिक पतनाचे प्रतीक मानले जाते. या प्रकरणाने केवळ एका शक्तिशाली राष्ट्राध्यक्षाची सत्ताच हिरावून घेतली नाही, तर अमेरिकन लोकशाहीच्या भक्कम पायाची जगाला प्रचिती करून दिली. या संपूर्ण नाटकात व्हाईट हाऊसचे अधिकारी अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांची साक्ष हा सर्वात मोठा टर्निंग पॉइंट ठरला. १९७२ मध्ये वॉटरगेट कॉम्प्लेक्समधील डेमोक्रॅटिक नॅशनल कमिटीमध्ये हेरगिरी करताना ५ लोक पकडले गेले होते. यांचा संबंध निक्सन यांच्या पक्षाशी होता. दबाव वाढल्याने १९७४ मध्ये निक्सन यांना राजीनामा द्यावा लागला होता. आणि असे करणारे ते पहिले अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष ठरले होते.
सत्याचा विजय आणि निक्सन यांचे पतन: अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांच्या एका साक्षीने बदलला अमेरिकेचा इतिहास
अमेरिकेच्या राजकीय इतिहासात ‘वॉटरगेट’ प्रकरण हे सत्तेचा गैरवापर आणि त्यानंतर झालेल्या नैतिक पतनाचे सर्वात मोठे उदाहरण मानले जाते. या प्रकरणात जेव्हा तपासाची चक्रे फिरत होती, परंतु तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष रिचर्ड निक्सन यांच्याविरोधात कोणताही ठोस पुरावा मिळत नव्हता, तेव्हा व्हाईट हाऊसचे अधिकारी अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांच्या एका साक्षीने संपूर्ण प्रकरणाला नाट्यमय कलाटणी दिली. त्यांच्या त्या धाडसी खुलाशामुळे सत्तेच्या पडद्याआड दडलेले काळेबेरे जगासमोर आले.
ओव्हल ऑफिसमधील ‘गुप्त’ श्रवणयंत्रणा-
सिनेट समितीच्या वकिलांनी जेव्हा बटरफिल्ड यांना विचारले की, “ओव्हल ऑफिसमध्ये संभाषणांचे रेकॉर्डिंग करणारे कोणतेही उपकरण आहे का?” तेव्हा त्यांनी अत्यंत स्पष्टपणे “होय, तिथे टेप्स उपलब्ध आहेत,” असे उत्तर दिले. बटरफिल्ड यांनी उघड केले की, राष्ट्राध्यक्ष निक्सन यांच्या थेट आदेशानुसार, ओव्हल ऑफिससह व्हाईट हाऊसच्या इतर महत्त्वाच्या दालनांमधील सर्व संभाषणे आणि दूरध्वनी वरील चर्चा मागील दोन वर्षांपासून गुप्तरित्या ध्वनिमुद्रित केल्या जात होत्या. ही यंत्रणा ‘व्हॉईस-ॲक्टिव्हेटेड’ (आवाजाने सक्रिय होणारी) होती, ज्यामध्ये निक्सन यांचे सहकारी, काँग्रेसचे नेते आणि इतर महत्त्वाच्या व्यक्तींच्या भेटीगाठींचे रेकॉर्डिंग जतन केले जात असे. सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, या टेप्समध्ये वॉटरगेटमधील हेरगिरी लपवण्याबाबतच्या चर्चाही रेकॉर्ड झाल्या होत्या.
सर्वोच्च न्यायालयाचा हस्तक्षेप आणि ‘इम्पीचमेंट’ची भीती-
बटरफिल्ड यांच्या खुलाशानंतर या गुप्त टेप्स मिळवण्यासाठी कायदेशीर संघर्ष सुरू झाला. अखेर हे प्रकरण अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयात पोहोचले. न्यायालयाने दिलेल्या ऐतिहासिक आदेशानुसार जेव्हा या टेप्स सार्वजनिक करण्यात आल्या, तेव्हा निक्सन यांचे खोटेपणाचे मुखवटे गळून पडले. टेप्समधील संभाषणांवरून हे स्पष्ट झाले की, निक्सन यांनी केवळ हेरगिरीचा कट रचला नव्हता, तर तपासात अडथळे आणण्यासाठी सत्तेचा गैरवापरही केला होता. सिनेटमध्ये महाभियोग (Impeachment) चालवण्याची प्रक्रिया अटळ असल्याचे आणि पदच्युत होण्याची भीती लक्षात घेऊन, रिचर्ड निक्सन यांनी ८ ऑगस्ट १९७४ रोजी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
मैत्री आणि कर्तव्य यांच्यातील संघर्ष-
विशेष म्हणजे, अलेक्झांडर बटरफिल्ड हे निक्सन यांच्या ‘चीफ ऑफ स्टाफ’चे जुने मित्र होते. त्यांनीच व्हाईट हाऊसमध्ये ‘सिक्रेट सर्व्हिस’च्या मदतीने ही संपूर्ण रेकॉर्डिंग यंत्रणा बसवून घेतली होती. साक्ष देताना त्यांचे मन द्विधा अवस्थेत होते, परंतु त्यांनी नंतर कबूल केले की, जरी त्यांनी जड अंतःकरणाने साक्ष दिली असली, तरी ते राष्ट्राध्यक्षांच्या खोटेपणाचे पाठीराखे होऊ शकत नव्हते. निक्सन यांनी निरोपाचे भाषण दिल्यानंतर बटरफिल्ड यांनी आपल्या भावना व्यक्त करताना म्हटले होते की, “न्यायाचा विजय झाला आहे, या गोष्टीचा मला मनातून अत्यंत आनंद आहे.” अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांच्या या निर्भीड भूमिकेमुळे अमेरिकन लोकशाहीची प्रतिष्ठा जपली गेली.
रणभूमीतील पराक्रम ते व्हाईट हाऊसमधील अष्टपैलू भूमिका: अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांच्या जीवनप्रवासातील अज्ञात पैलू-
अमेरिकेचे माजी व्हाईट हाऊस अधिकारी अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांचे नाव जरी ‘वॉटरगेट’ प्रकरणाशी जोडले गेले असले, तरी त्यांचा इतिहास एका धाडसी युद्धनायकाचा राहिला आहे. ६ एप्रिल १९२६ रोजी फ्लोरिडा येथे जन्मलेल्या बटरफिल्ड यांनी प्रशासकीय सेवेत येण्यापूर्वी अमेरिकन वायुसेनेत (US Air Force) एक झुंजार वैमानिक म्हणून आपली ओळख निर्माण केली होती. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या लष्करी पराक्रमाच्या आठवणींना आता पुन्हा उजाळा मिळत आहे.
व्हिएतनाम युद्धातील थरार आणि ‘डिस्टिंग्विश्ड फ्लाइंग क्रॉस’-
अलेक्झांडर बटरफिल्ड यांनी अमेरिकन वायुसेनेत तब्बल २१ वर्षे गौरवशाली सेवा बजावली. १९५५ च्या सुमारास व्हिएतनाम युद्धाच्या रणधुमाळीत त्यांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत ९८ लढाऊ मोहिमा (Combat Missions) यशस्वीपणे पूर्ण केल्या. शत्रूच्या प्रदेशात शिरून हल्ले चढवण्यात त्यांचा हातखंडा होता. एकदा तर त्यांचे लढाऊ विमान शत्रूच्या विनाशकारी क्षेपणास्त्राच्या थेट टप्प्यात आले होते. मृत्यू समोर दिसत असतानाही, बटरफिल्ड यांनी विलक्षण प्रसंगावधान आणि तांत्रिक चातुर्य दाखवत आपले विमान सुरक्षितपणे बाहेर काढले. त्यांच्या या अतुलनीय शौर्याबद्दल त्यांना वायुसेनेचा सर्वोच्च बहुमान ‘डिस्टिंग्विश्ड फ्लाइंग क्रॉस’ देऊन गौरविण्यात आले होते.
लष्करी शिस्त आणि निक्सन यांचा विश्वास-
वायुसेनेतील निवृत्तीनंतर त्यांची नियुक्ती व्हाईट हाऊसमध्ये झाली. कर्नल पदाचा अनुभव आणि अंगी असलेली लष्करी शिस्त यामुळे ते अल्पावधीतच राष्ट्राध्यक्ष रिचर्ड निक्सन यांच्या विश्वासातील व्यक्ती बनले. व्हाईट हाऊसमधील महत्त्वाच्या प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळण्यासोबतच, निक्सन यांच्याशी असलेल्या जवळकीमुळे त्यांच्याकडे काही वैयक्तिक कामेही सोपवली जात असत. राष्ट्राध्यक्ष निक्सन यांना पाळीव प्राण्यांची अत्यंत आवड होती. त्यांच्याकडे तीन कुत्रे होते आणि या मुक्या प्राण्यांची देखभाल करण्याची, तसेच त्यांच्या गरजांकडे लक्ष देण्याची विशेष जबाबदारीही निक्सन यांनी बटरफिल्ड यांच्यावरच सोपवली होती.
एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्व
बटरफिल्ड यांचा जीवनप्रवास हा केवळ कागदपत्रांच्या फाईल्स किंवा राजकीय साक्षींपुरता मर्यादित नव्हता. आकाशात शत्रूशी दोन हात करणारा एक कणखर सैनिक आणि व्हाईट हाऊसमध्ये राष्ट्राध्यक्षांच्या घरगुती गोष्टींपासून ते गोपनीय रेकॉर्डिंग प्रणालीपर्यंत सर्व गोष्टींचे नियोजन करणारा एक कार्यक्षम अधिकारी, अशा दोन्ही भूमिका त्यांनी चोख बजावल्या. त्यांची ही अष्टपैलू कारकीर्द आजही अमेरिकन प्रशासकीय वर्तुळात आदराने चर्चिली जाते.
