Gudi Padwa 2026 : गुढी उभारण्याचा ‘हा’ शुभ मुहूर्त चुकवू नका; जाणून घ्या संपूर्ण माहिती

Gudi Padwa 2026 : गुढीपाडवा हा केवळ एक सण नसून तो नव्या संकल्पांचा, नूतन आशांचा आणि यशाच्या शिखरांकडे झेप घेण्याचा एक पवित्र प्रारंभबिंदू आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात अत्यंत उत्साहाने साजरा केला जाणारा हा दिवस मराठी नववर्षाचा पहिला दिवस म्हणून ओळखला जातो. हिंदू पंचांगानुसार, चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला येणारा हा सण भारतीय संस्कृतीतील साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण आणि अत्यंत शुभ मुहूर्त मानला जातो. शास्त्रशुद्ध धारणेनुसार, या दिवशी प्रारंभ केलेले कोणतेही नवीन कार्य, व्यवसाय किंवा संकल्प हा निश्चितपणे फलदायी ठरतो, म्हणूनच या दिवसाला अनन्यसाधारण आध्यात्मिक आणि सामाजिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

या मंगलमयी दिनी घरोघरी पहाटे स्नेहाने आणि श्रद्धेने ‘ब्रह्मध्वज’ अर्थात गुढी उभारली जाते. उंच बांबूच्या काठीला रेशमी वस्त्र, कडुनिंबाची डहाळी, आंब्याची पाने, गाठी आणि फुलांचा हार बांधून त्यावर तांब्याचा कलश उपडा ठेवला जातो. ही गुढी म्हणजे केवळ सजावट नसून ती विजय, समृद्धी, आरोग्य आणि शुभ शकुनाचे प्रतीक मानली जाते. प्रभू श्रीरामचंद्र वनवास संपवून अयोध्येत परतले, तेव्हा प्रजेने आनंदाने ही गुढी उभारली होती, अशी पौराणिक कथा या परंपरेमागे सांगितली जाते. तसेच, कडुनिंबाच्या पानांचे प्राशन करून आरोग्याची काळजी घेण्याचा संदेशही हा सण आपल्याला देतो.या वर्षाच्या गुढी उभारणीच्या मुहूर्ताबाबत आणि शास्त्रीय महत्त्वाबद्दल माहिती देताना प्रसिद्ध पंचांगकर्ते व खगोल अभ्यासक दा. कृ. सोमण यांनी विशेष मार्गदर्शन केले आहे.

गुढीपाडवा २०२६: सृष्टीनिर्मितीचा मंगलक्षण आणि चैत्र शुद्ध प्रतिपदेचा पावन उत्सव-
गुढीपाडवा २०२६ चा हा अत्यंत पवित्र सण आणि मराठी नववर्षाचा मंगलमय प्रारंभ यावर्षी गुरुवार, १९ मार्च २०२६ रोजी होत आहे. हा केवळ दिनदर्शिकेतील एक दिवस नसून तो नूतन चैतन्याचा, आनंदाचा आणि यशाच्या उत्तुंग भरारीचा शकुन मानला जातो. भारतीय संस्कृतीमध्ये आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या परंपरेत या दिवसाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जेव्हा निसर्ग आपले जुने रूप त्यागून नवपल्लवी धारण करतो, त्याच वसंत ऋतूच्या आगमनावेळी येणारा हा चैत्र शुद्ध प्रतिपदेचा मुहूर्त सर्वांच्या जीवनात नवी उमेद घेऊन येतो.

पौराणिक आणि आध्यात्मिक संदर्भांचा विचार करता, या दिवसाचे महत्त्व अगाध आहे. शास्त्रपुराणांनुसार, याच दिवशी ब्रह्मदेवांनी या विस्तीर्ण आणि वैभवशाली सृष्टीची निर्मिती केली, असा श्रद्धापूर्वक विश्वास व्यक्त केला जातो. म्हणूनच, हा दिवस विश्वाच्या आरंभाचा उत्सव मानून मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो. याव्यतिरिक्त, प्रभू श्रीरामचंद्र आपला १४ वर्षांचा वनवास संपवून, अन्यायाचा नाश करून ज्या दिवशी अयोध्येत परतले, तो हाच दिवस असल्याचे मानले जाते. अयोध्येच्या प्रजेने आपल्या लाडक्या राजाचे स्वागत करण्यासाठी घराघरांवर विजयाची प्रतीके म्हणून ज्या गुढ्या उभारल्या, तीच परंपरा आजही आपण ‘ब्रह्मध्वज’ किंवा गुढीच्या स्वरूपात जोपासत आहोत.

हा सण समृद्धी आणि आरोग्याचाही संदेश देतो. गुरुवारी येणाऱ्या या नववर्षाच्या सुरुवातीला कडुनिंबाच्या पानांचे सेवन, अभ्यंगस्नान आणि सूर्याला अर्घ्य अर्पण करणे याला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही या दिवसापासून सूर्य उत्तरायणात अधिक प्रखर होत जातो, ज्यामुळे निसर्गातील ऊर्जेचा समतोल राखला जातो.

शालिवाहन शक १९४८ ‘पराभव’ नाम संवत्सर: गुढीपाडव्याचा शुभ मुहूर्त आणि ‘क्षयतिथी’चा शास्त्रीय उलगडा-
मराठी नववर्षाचा स्वागताचा सण अर्थात गुढीपाडवा यावर्षी गुरुवारी, १९ मार्च २०२६ रोजी साजरा होणार आहे. या संदर्भात अधिकृत आणि शास्त्रीय माहिती देताना प्रसिद्ध पंचांगकर्ते व खगोल अभ्यासक दा. कृ. सोमण यांनी स्पष्ट केले आहे की, या दिवशी गुढी उभारण्याचा शुभ मुहूर्त सकाळी ६ वाजून ५३ मिनिटांनंतर असेल. खगोलशास्त्रीय गणितानुसार, गुरुवारी सूर्योदयाच्या वेळी चैत्र शुद्ध प्रतिपदा ही तिथी अस्तित्वात नसल्यामुळे तिला ‘क्षयतिथी’ मानले गेले आहे. सकाळी ६:५३ वाजता फाल्गुन अमावास्येची समाप्ती होईल आणि त्यानंतर खऱ्या अर्थाने नूतन वर्षाला प्रारंभ होईल. म्हणूनच, अमावास्येचा काळ ओलांडल्यानंतरच भाविकांनी आपल्या घरांवर मंगलमय गुढी उभारावी, असे आवाहन सोमण यांनी केले आहे.

या नवीन वर्षाचे नाव ‘पराभव’ नाम संवत्सर असून, शालिवाहन शक १९४८ चा हा आरंभ आहे. हिंदू धर्मशास्त्रात संवत्सरांची एकूण ६० नावे असून ती एका विशिष्ट क्रमाने येत असतात. यापूर्वी २८ मार्च २०१७ रोजी अशाच प्रकारची ‘क्षयतिथी’ आली होती, ज्याची पुनरावृत्ती आता नऊ वर्षांनंतर होत आहे. ‘पराभव’ या नावाचा अर्थ अत्यंत मार्मिक आणि बोधप्रद असल्याचे सोमण यांनी सांगितले. त्यांच्या मते, या नूतन वर्षात अनीती, असत्य, दुष्ट प्रवृत्ती, स्वार्थीपणा आणि भ्रष्टाचारी वृत्तीने वागणाऱ्यांचा निश्चितपणे पराभव होईल, असा सकारात्मक संदेश या नावामागे दडलेला आहे. समाजात सत्याचा आणि नीतिमत्तेचा विजय व्हावा, हीच या संवत्सराची मुख्य धारणा आहे.

गुढीपाडवा हा हिंदू संस्कृतीतील साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त मानला जातो, त्यामुळे या दिवशी केलेले संकल्प आणि शुभ कार्ये सिद्धीस जातात. गुरुवारी सकाळी प्रतिपदा तिथी सुरू झाल्यावर ब्रह्मध्वजाचे पूजन करून नवीन वर्षाचे स्वागत करणे शास्त्रोक्त ठरेल.

शालिवाहन शक १९४८ ‘पराभव’ संवत्सर: गुढीपाडव्याचे शास्त्रशुद्ध महत्त्व आणि तिथीचा निर्णय-
भारतीय संस्कृतीतील कालमापनानुसार, शालिवाहन शक १९४८ या नूतन वर्षाचा प्रारंभ ‘पराभव’ नाम संवत्सराने होत आहे. यावर्षी गुढीपाडव्याचा मंगल उत्सव गुरुवार, १९ मार्च २०२६ रोजी साजरा केला जाणार आहे. हिंदू धर्मशास्त्रात गुढीपाडव्याला अनन्यसाधारण महत्त्व असून, तो साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण आणि अत्यंत पवित्र मुहूर्त मानला जातो. या शुभदिनी आरंभ केलेले कोणतेही सत्कर्म, गृहप्रवेश, सुवर्ण खरेदी किंवा नवीन व्यवसायाचा श्रीगणेशा हा अत्यंत फलदायी आणि वृद्धिंगत होणारा ठरतो, अशी पूर्वापार श्रद्धा आहे.

पंचांगशास्त्रातील नियमांनुसार, तिथीच्या निर्णयाबाबत अत्यंत सूक्ष्म विचार करण्यात आला आहे. पंचांगकर्त्यांच्या मार्गदर्शनानुसार, सूर्योदय व्यापिनी प्रतिपदा तिथीला विशेष प्राधान्य दिले जाते. जरी तिथीच्या अंशात्मक बदलामुळे काही तांत्रिक भिन्नता असली, तरी शास्त्रशुद्ध पद्धतीनुसार १९ मार्च रोजीच गुढी उभारून नवीन वर्षाचे स्वागत करणे धर्मसंमत ठरेल. गुरुवारी सूर्योदयानंतर फाल्गुन अमावास्येची समाप्ती आणि प्रतिपदेचा उदय या संधिकालाचा विचार करून, सकाळी ६ वाजून ५३ मिनिटांनंतर ब्रह्मध्वजाचे पूजन करणे श्रेयस्कर ठरेल.

गुढी कशी बनवली जाते?
१. एक जाड बांबूची काठी
२. रेशमी (सिल्क) कापड (सहसा पिवळे किंवा केशरी) अर्थात साडी
३. साखरेच्या गाठी (माळ)
४. कडुलिंब पाने
५. आंब्याची टाळ (पाने)
६. वरती तांब्याचा/चांदीचा कलश

गुढी उभारण्याची योग्य पद्धत-
घराच्या दर्शनी भागात उभारली जाणारी गुढी ही केवळ परंपरेचे प्रतीक नसून ती घरातील नकारात्मक ऊर्जेचा नाश करून विजयाचा आणि समृद्धीचा संदेश देणारी एक आध्यात्मिक ध्वजा आहे. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने गुढी उभारल्यास तिचे फळ अधिक प्रभावी ठरते, असे धर्मशास्त्रात मानले जाते. या मंगल कार्यासाठी पूर्वतयारी करताना स्वच्छतेसोबतच मानसिक शुद्धीलाही अनन्यसाधारण महत्त्व दिले गेले आहे.

गुढी उभारण्याच्या प्रक्रियेत ‘वेळ’ (मुहूर्त) हा सर्वात कळीचा घटक आहे. शास्त्रांनुसार, गुढी ही सूर्योदयानंतर शक्य तितक्या लवकर उभारणे अपेक्षित असते. या प्रक्रियेची सुरुवात पहाटे ब्रह्ममुहूर्तावर उठून होते. सूर्योदयापूर्वी मंगल स्नान म्हणजेच अभ्यंगस्नान उरकून, शुचिर्भूत होऊन नवीन वस्त्रे परिधान करावीत. यामुळे शरीरातील चैतन्य जागृत होते आणि नवीन वर्षाच्या स्वागतासाठी मनाची प्रसन्नता वाढते. ब्रह्ममुहूर्तावरील ही सुरुवात साधकाच्या जीवनात वर्षभर सात्त्विकता टिकवून ठेवण्यास मदत करते, असा संकेत पंचांगकर्त्यांनी दिला आहे.

गुढी उभारण्याच्या जागेची निवड करताना ती घराच्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी किंवा अशा उंचावर असावी, जिथून ती सर्वांना सहज दिसेल. घराच्या उंबरठ्यापाशी किंवा खिडकीत गुढी उभारताना ती जागा प्रथम उत्तमरीत्या स्वच्छ करावी. ज्या ठिकाणी गुढी उभी केली जाणार आहे, तिथे शेणाने किंवा पाण्याने सारवून त्यावर स्वस्तिक किंवा चैतन्यदायी रांगोळी काढावी. रांगोळी ही केवळ सजावट नसून ती भूमीतील लहरींना शुभ स्पंदनांमध्ये रूपांतरित करण्याचे माध्यम मानली जाते. अशा पवित्र आणि मंगलमय वातावरणात उभारलेली गुढी घरामध्ये सुख, शांती आणि ऐश्वर्याचे आगमन सुनिश्चित करते.

ब्रह्मध्वजाची मांडणी आणि गुढी उभारण्याची शास्त्रोक्त विधी: मांगल्याचा अनुपम सोहळा-
गुढीपाडव्याच्या दिवशी उभारली जाणारी गुढी, जिला ‘ब्रह्मध्वज’ असेही संबोधिले जाते, तिची मांडणी अत्यंत शिस्तबद्ध आणि अर्थपूर्ण असते. या विधीसाठी वापरले जाणारे प्रत्येक साहित्य हे निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा सुरेख संगम घडवून आणते. गुढी तयार करण्याच्या प्रक्रियेत प्रथम एका मध्यम उंचीची, मजबूत आणि सरळ अशी बांबूची काठी निवडावी. ही काठी स्वच्छ धुवून, तिला हळद-कुंकवाचे लेपन करून तिचे पावित्र्य जपावे. बांबू हा लवचिकता आणि प्रगतीचे प्रतीक मानला जातो, जो जीवनातील चढ-उतारांत स्थिर राहण्याचा संदेश देतो.

गुढीच्या सौंदर्यात आणि मांगल्यात भर घालण्यासाठी काठीच्या वरच्या टोकाला नवीन रेशमी वस्त्र परिधान केले जाते. शक्यतो पिवळ्या, लाल किंवा केशरी रंगाचे, जरीचा काठ असलेले खण किंवा साडी वापरणे शुभ मानले जाते. या वस्त्रासोबतच आरोग्याचे प्रतीक असलेली कडुनिंबाची डहाळी, मांगल्याचे प्रतीक असलेली आंब्याची पाने आणि जीवनातील गोडव्याचे प्रतीक असलेली साखरेची गाठी एकत्र करून एका दोरीने घट्ट बांधावीत. त्यावर झेंडूच्या केशरी किंवा पिवळ्या फुलांचा हार अर्पण करावा. सर्वात शेवटी, काठीच्या अग्रभागी तांब्याचा किंवा चांदीचा कलश (तांब्या) पालथा ठेवावा. या कलशावर कुंकवाने स्वस्तिक किंवा पाच उभ्या रेषा (बोटे) ओढणे अत्यंत शुभ मानले जाते, जे पंचतत्त्वांचे प्रतिनिधित्व करतात.

गुढी उभारण्याची प्रत्यक्ष पद्धत ही घराच्या संरक्षणाशी आणि स्वागताशी संबंधित आहे. तयार केलेली ही गुढी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी किंवा गॅलरीत अशा प्रकारे उभी करावी की, तिचे मुख बाहेरच्या बाजूला असेल, जेणेकरून ती येणाऱ्या पाहुण्यांचे आणि ईश्वरी लहरींचे स्वागत करेल.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्मध्वजाची स्थापना करणे ही केवळ एक धार्मिक कृती नसून ती विधीवत केलेली उपासना आहे. गुढी उभारल्यानंतर तिचे षोडशोपचार पूजन करणे अभिप्रेत असते. पूजेच्या प्रारंभी गुढीला हळद-कुंकू अर्पण करून, अक्षता वाहून मनोभावे नमस्कार करावा. मांगल्याचे प्रतीक म्हणून गुढीला सुवासिक फुलांचा हार आणि अत्तर अर्पण करावे. या मंगलप्रसंगी गुढीला गूळ-खोबरे किंवा विशेषतः श्रीखंड-पुरीचा नैवेद्य अर्पण करण्याची परंपरा आहे. नैवेद्य दाखवताना “हे ब्रह्मदेवा, हे विष्णू, हे नूतन वर्ष आम्हा सर्वांना आरोग्यदायी, सुखकारक आणि ऐश्वर्यसंपन्न जावो,” अशी आर्त प्रार्थना करावी.

मंत्रशक्ती आणि संकल्पाचे महत्त्व-
कोणतेही मंगल कार्य संकल्पाशिवाय पूर्ण होत नाही. पूजा सुरू करण्यापूर्वी उजव्या हाताच्या तळव्यावर अक्षता आणि पाणी घेऊन “मम गृह शांती, आरोग्य, ऐश्वर्य प्राप्त्यर्थं ब्रह्मध्वज पूजनं अहं करिष्ये” असा उच्चार करून संकल्प सोडावा. गुढीची स्थापना करताना खालील सिद्ध मंत्राचे पठण करावे:

“नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः। नमस्ते सर्व देवानां ईप्सितार्थ प्रदायक॥”
या मंत्राद्वारे आपण सृष्टीचा रचयिता ब्रह्मा आणि पालनकर्ता विष्णू यांच्या रूपातील या ध्वजाला नमन करतो, जो सर्व देवतांच्या आशीर्वादाने आपल्या इच्छा पूर्ण करणारा आहे.

कडुनिंबाचे प्राशन: आरोग्य आणि तत्त्वज्ञानाचा संगम-
गुढीपाडव्याच्या दिवशी कडुनिंबाच्या पानांचे सेवन करण्याला शास्त्रीय आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. कडुनिंबाची पाने, जिरे, ओवा, हिंग, मीठ आणि गूळ यांचे मिश्रण करून तयार केलेले चाटण ग्रहण करताना खालील श्लोक म्हणावा:

“शतायुर्वज्रदेहाय सर्वसंपत्कराय च। सर्वारिष्टविनाशाय निम्बपत्रं भक्षणम्॥”
अर्थात, शंभर वर्षांचे आयुष्य, वज्रतुल्य शरीर आणि सर्व संकटांचा नाश होण्यासाठी मी या कडुनिंबाचे भक्षण करत आहे. हे चाटण जीवनातील सुख (गूळ) आणि दुःख (कडू पाने) यांचा समतोल राखण्याची शिकवण देते आणि शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते.

गुढी उतरवण्याची शास्त्रोक्त पद्धत आणि विसर्जन-
दिवसभर डौलाने फडकणारी ही विजयपताका सूर्यास्ताच्या वेळी सन्मानाने खाली उतरवणे आवश्यक असते. सायंकाळी सूर्यास्ताच्या सुमारास पुन्हा एकदा गुढीला हळद-कुंकू वाहून, धूप-दीप ओवाळून तिची प्रार्थना करावी. त्यानंतर अत्यंत आदराने गुढी खाली उतरवून त्यावरील साखरेची गाठी आणि प्रसाद उपस्थितांमध्ये वाटावा.