Reserve Bank of India : भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) द्वारे संचलित आणि विनियमित असलेल्या संस्था जसे की बँका, बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्या (NBFC), पेमेंट सिस्टीम सहभागी आणि क्रेडिट माहिती कंपन्यांच्या सेवांबाबत ग्राहकांच्या काही तक्रारी असल्यास, त्यांचे निवारण करण्यासाठी आरबीआयने एक सुटसुटीत आणि प्रभावी यंत्रणा कार्यान्वित केली आहे. ग्राहकांनी आपल्या हक्कांप्रती जागरूक राहावे आणि तक्रार निवारणाची योग्य प्रक्रिया अनुसरावी, यासाठी रिझर्व्ह बँकेने विशेष मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत.
तक्रार निवारणाची त्रिसूत्री: टप्प्याटप्प्याने करा कार्यवाही-
कोणत्याही आर्थिक व्यवहारात किंवा सेवेत त्रुटी आढळल्यास ग्राहकांनी थेट केंद्रीय बँकेकडे धाव न घेता, खालील अधिकृत प्रक्रियेचे पालन करणे अनिवार्य आहे:
१. पहिली पायरी – संबंधित संस्थेकडे तक्रार: तुमची तक्रार सर्वप्रथम ज्या बँकेत किंवा वित्तीय संस्थेत तुमचे खाते आहे किंवा ज्यांच्याकडून तुम्ही सेवा घेतली आहे, त्यांच्याकडे अधिकृतपणे नोंदवा. ही तक्रार लेखी स्वरूपात किंवा त्यांच्या ग्राहक सेवा पोर्टलवर नोंदवणे हिताचे ठरते.
२. दुसरी पायरी – संदर्भ क्रमांक जतन करणे: तक्रार नोंदवल्यानंतर संबंधित संस्थेकडून तिची पोचपावती किंवा तक्रार संदर्भ क्रमांक (Reference Number) मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हा क्रमांक भविष्यातील पत्रव्यवहारासाठी आणि पुराव्यासाठी महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.
३. तिसरी पायरी – आरबीआय लोकपाल (Ombudsman) कडे दाद- जर संबंधित विनियमित संस्थेने तुमच्या तक्रारीवर ३० दिवसांच्या आत कोणताही निर्णय घेतला नाही, किंवा त्यांनी दिलेले समाधान तुम्हाला अयोग्य वाटत असेल, तर तुम्ही आरबीआय लोकपालाकडे दाद मागू शकता. यासाठी आरबीआयच्या ‘तक्रार व्यवस्थापन प्रणाली’ (CMS) पोर्टलवर cms.rbi.org.in या संकेतस्थळावर जाऊन ऑनलाइन तक्रार नोंदवता येईल. जे ग्राहक ऑनलाइन तक्रार करू शकत नाहीत, ते आपली तक्रार पत्राद्वारे ‘सेंट्रलाइज्ड रिसीट अँड प्रोसेसिंग सेंटर’ (CRPC), रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया, सेक्टर १७, चंदीगड – १६००१७ या पत्त्यावर पाठवू शकतात.
महत्त्वाची खबरदारी आणि संपर्क-
ग्राहकांनी हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की, कोणत्याही पूर्वसूचना किंवा सुरुवातीला संबंधित बँकेकडे तक्रार न करता थेट आरबीआय लोकपालाकडे केलेली तक्रार तांत्रिक कारणास्तव नाकारली जाऊ शकते. त्यामुळे प्रक्रियेचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.
अधिक माहितीसाठी ग्राहक आरबीआयच्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊ शकतात किंवा ‘१४४४८’ या हेल्पलाईन क्रमांकावर संपर्क साधू शकतात. रिझर्व्ह बँकेचा हा उपक्रम ग्राहकांना सशक्त करण्यासाठी असून, “जाणकार बना आणि सतर्क रहा” हा संदेश यामागे आहे.
