DRDO TARA : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेला संरक्षण क्षेत्रात आज एक मोठे आणि ऐतिहासिक यश प्राप्त झाले आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) आणि भारतीय हवाई दलाने (IAF) ७ मे २०२६ रोजी ओडिशाच्या किनारपट्टीवर ‘टॅक्टिकल ॲडव्हांस्ड रेंज ऑगमेंटेशन’ (TARA) या संपूर्णपणे स्वदेशी बनावटीच्या शस्त्रास्त्राची पहिली यशस्वी चाचणी घेतली. भारताची ही पहिलीच ‘ग्लाइड’ (Glide) शस्त्रप्रणाली असून, यामुळे शत्रूच्या गोटात शिरकाव न करता दूरवरूनच अचूक हल्ला करण्याची भारताची क्षमता आता जागतिक दर्जाची झाली आहे.
चाचणीचा तपशील आणि तांत्रिक यश-
ओडिशाच्या चांदीपूर येथील एकात्मिक चाचणी केंद्रावरून (ITR) ही चाचणी पार पडली. भारतीय हवाई दलाच्या लढाऊ विमानावरून हे स्वदेशी ग्लाइड शस्त्र डागण्यात आले. प्रक्षेपणानंतर या शस्त्राने आपले पंख (Wings) यशस्वीरित्या उघडले आणि अत्याधुनिक नेव्हिगेशन व मार्गदर्शन प्रणालीचा वापर करत समुद्रामध्ये निश्चित केलेल्या लक्ष्यावर अत्यंत अचूकपणे प्रहार केला. या शस्त्राचे विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे हे ‘ग्लाइड’ तंत्रज्ञानावर आधारित आहे, ज्यामुळे ते इंधनाचा वापर न करता हवेच्या प्रवाहाचा आधार घेऊन लांब अंतरापर्यंत प्रवास करू शकते.
‘ग्लाइड’ तंत्रज्ञानाचे महत्त्व आणि हवाई दलाची वाढती ताकद-
‘टॅक्टिकल ॲडव्हांस्ड रेंज ऑगमेंटेशन’ (TARA) प्रणालीमुळे भारतीय हवाई दलाच्या लढाऊ विमानांना शत्रूच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेच्या (Air Defence System) टप्प्यात न जाता सुरक्षित अंतरावरून हल्ला करणे शक्य होणार आहे.
१. अचूकता: या प्रणालीमध्ये बसवण्यात आलेले स्वदेशी इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल सेन्सर्स आणि जीपीएस-आधारित मार्गदर्शन यंत्रणा यामुळे लक्ष्याचा अचूक वेध घेतला जातो.
२. कमी खर्चिक आणि प्रभावी: पारंपारिक क्षेपणास्त्रांच्या तुलनेत ही ‘ग्लाइड बॉम्ब’ प्रणाली कमी खर्चिक असून मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करण्यास सुलभ आहे.
३. शत्रूसाठी घातक: शत्रूच्या रडार यंत्रणेला चकवा देऊन भूपृष्ठावरील तळांना उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता यात आहे.
आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने एक पाऊल-
DRDO च्या शास्त्रज्ञांनी विकसित केलेल्या या प्रणालीमुळे भारत आता त्या मोजक्या देशांच्या पंक्तीत जाऊन बसला आहे, ज्यांच्याकडे स्वतःचे ग्लाइड शस्त्रास्त्र तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे. संरक्षण मंत्री आणि हवाई दलाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी या यशाबद्दल शास्त्रज्ञांचे अभिनंदन केले आहे.
काय आहे ‘TARA’ शस्त्रप्रणाली? भारतीय हवाई दलाचे सामर्थ्य वाढवणारे स्वदेशी ‘स्मार्ट’ तंत्रज्ञान-
भारतीय संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (DRDO) विकसित केलेली ‘तारा’ (TARA – Tactical Advanced Range Augmentation) ही प्रणाली भारताच्या संरक्षण क्षेत्रातील एक क्रांतिकारी पाऊल मानली जात आहे. हे केवळ एक शस्त्र नसून, ते एक अत्याधुनिक ‘मॉड्यूलर रेंज एक्स्टेंशन किट’ आहे. या तंत्रज्ञानामुळे भारतीय हवाई दलाच्या जुन्या आणि पारंपारिक युद्धपद्धतीत आमूलाग्र बदल होणार असून, कमी खर्चात शत्रूचा अचूक नायनाट करणे आता शक्य होणार आहे.
सामान्य बॉम्बचे ‘स्मार्ट शस्त्रात’ रूपांतर-
‘तारा’ तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे किट कोणत्याही सामान्य आणि ‘अनगाइडेड’ (नियंत्रण नसलेल्या) बॉम्बला अत्याधुनिक ‘प्रिसिजन गाइडेड’ (अचूक लक्ष्य भेदणाऱ्या) शस्त्रात रूपांतरित करण्याची क्षमता ठेवते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जे बॉम्ब डागल्यानंतर त्यांच्या मार्गावर नियंत्रण ठेवता येत नसे, त्यांना आता ‘तारा’ किट जोडल्यामुळे हवेत दिशा बदलून निश्चित लक्ष्यावर अचूक प्रहार करता येईल. यामुळे जमिनीवरील शत्रूचे तळ, बंकर आणि सामरिक महत्त्वाची ठिकाणे उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता कमालीची वाढणार आहे.
देशातील पहिले स्वदेशी ‘ग्लाइड’ शस्त्र-
‘तारा’ हे भारताचे पहिले स्वदेशी ‘ग्लाइड’ शस्त्र आहे. ‘ग्लाइड’ तंत्रज्ञानामुळे विमानाने हा बॉम्ब उंचावरून सोडल्यानंतर, त्याला जोडलेले पंख (Wings) विस्तारले जातात. हे पंख हवेच्या प्रवाहाचा वापर करून बॉम्बला लांब अंतरापर्यंत तरंगत (Glide करत) घेऊन जातात. यामुळे विमानाला शत्रूच्या रडार यंत्रणेच्या किंवा क्षेपणास्त्र विरोधी प्रणालीच्या क्षेत्रात शिरकाव करण्याची गरज उरत नाही. सुरक्षित अंतरावरूनच शत्रूचा वेध घेता येत असल्यामुळे भारतीय वैमानिक आणि लढाऊ विमाने अधिक सुरक्षित राहतील.
कमी खर्चात जास्तीत जास्त परिणामकारकता-
भारतीय संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, ‘तारा’ प्रणालीचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे तिची किफायतशीर निर्मिती. अत्याधुनिक असूनही हे तंत्रज्ञान अत्यंत कमी खर्चात विकसित करण्यात आले आहे. सध्या भारताला अचूक हल्ल्यांसाठी महागड्या विदेशी क्षेपणास्त्रांवर अवलंबून राहावे लागते. मात्र, ‘तारा’च्या यशस्वी चाचणीमुळे आणि लष्करातील समावेशामुळे या महागड्या क्षेपणास्त्रांवरील अवलंबित्व लक्षणीयरीत्या कमी होईल.
‘तारा’च्या निर्मितीतून भारतीय संरक्षण उद्योगाची भरारी: हैदराबादच्या प्रयोगशाळेत रचला पाया; चाचणीनंतर तात्काळ उत्पादनाला प्रारंभ-
भारताच्या पहिल्या स्वदेशी ‘ग्लाइड’ शस्त्रप्रणालीच्या, अर्थात ‘तारा’ (TARA) च्या यशामागे भारतीय शास्त्रज्ञांचे अफाट कष्ट आणि स्वदेशी उद्योगांचे मोठे योगदान आहे. या प्रगत प्रणालीची मूळ रचना आणि विकास तेलंगणाची राजधानी असलेल्या हैदराबाद येथील ‘रिसर्च सेंटर इमारत’ (RCI) या नामांकित प्रयोगशाळेत करण्यात आला आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या (DRDO) इतर उप-प्रयोगशाळांनीही या प्रकल्पात मोलाची तांत्रिक मदत पुरवली असून, हे यश म्हणजे भारतीय अभियांत्रिकी कौशल्याचा एक उत्तम नमुना ठरले आहे.
सरकारी प्रयोगशाळा आणि खासगी उद्योगांचा अभूतपूर्व समन्वय-
या प्रकल्पाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये अवलंबलेली ‘डेव्हलपमेंट कम प्रॉडक्शन पार्टनर्स’ (DCPP) ही कार्यपद्धती. या अंतर्गत शस्त्रास्त्राच्या केवळ संशोधनावरच भर न देता, त्याच्या उत्पादनाची क्षमताही समांतरपणे विकसित करण्यात आली. भारतातील अनेक अग्रगण्य संरक्षण उद्योगांनी या प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग नोंदवला. यामुळे संशोधनापासून ते प्रत्यक्ष शस्त्राच्या निर्मितीपर्यंतचा वेळ लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. सार्वजनिक क्षेत्रातील संस्थांसोबतच खासगी उद्योगांनीही या उपक्रमात आपला वाटा उचलला असून, ही ‘टीम इंडिया’ची एक यशस्वी कामगिरी मानली जात आहे.
चाचणी यशस्वी होताच उत्पादनाला गती-
सामान्यतः एखाद्या शस्त्रास्त्राची चाचणी झाल्यानंतर त्याच्या उत्पादनास बराच कालावधी लागतो. मात्र, ‘तारा’च्या बाबतीत भारतीय संरक्षण उद्योगांनी अत्यंत तत्परता दाखवली आहे. ७ मे रोजी ओडिशात पार पडलेली पहिलीच चाचणी पूर्णपणे यशस्वी ठरल्यानंतर, सहभागी उत्पादक कंपन्यांनी या प्रणालीचे व्यावसायिक उत्पादनही (Mass Production) सुरू केले आहे. याचा अर्थ असा की, भारतीय हवाई दलाला ही शस्त्रप्रणाली मिळण्यासाठी आता अधिक काळ प्रतीक्षा करावी लागणार नाही. भारतीय बनावटीची ही किट्स आता मोठ्या प्रमाणात तयार होऊन हवाई दलाच्या ताफ्यात दाखल होण्यासाठी सज्ज आहेत.
स्वदेशी उत्पादनामुळे आत्मनिर्भरतेला बळ-
हैदराबादमध्ये विकसित झालेल्या या तंत्रज्ञानाचे उत्पादन आता पूर्णपणे भारतातच होत असल्याने, विदेशी सुट्या भागांवरील अवलंबित्व पूर्णपणे संपुष्टात आले आहे. ही केवळ एका शस्त्राची निर्मिती नसून, भारतीय संरक्षण उद्योगांची क्षमता जागतिक स्तरावर सिद्ध करण्याचा हा एक प्रयत्न आहे.
भारताच्या सामरिक सामर्थ्याची नवी उंची: संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांच्याकडून ‘तारा’च्या यशाचा गौरव; DRDO आणि हवाई दलावर कौतुकाचा वर्षाव-
ओडिशाच्या किनारपट्टीवर ‘तारा’ (TARA) या पहिल्या स्वदेशी ‘ग्लाइड’ शस्त्रास्त्राची यशस्वी चाचणी पार पडल्यानंतर, संपूर्ण देशातून संरक्षण शास्त्रज्ञ आणि हवाई दलाच्या यशाचे स्वागत केले जात आहे. या ऐतिहासिक टप्प्यावर केंद्रीय संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी ‘डीआरडीओ’ (DRDO), भारतीय हवाई दल आणि या प्रकल्पात सहभागी असलेल्या सर्व भारतीय संरक्षण उद्योगांचे मनःपूर्वक अभिनंदन केले आहे. “हे यश म्हणजे भारताच्या स्वदेशी संरक्षण क्षमतेला एका नव्या उंचीवर नेणारे अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल आहे,” अशा शब्दांत त्यांनी या कामगिरीचा गौरव केला.
आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेला नवे बळ-
संरक्षण मंत्र्यांनी आपल्या संदेशात नमूद केले की, भारताने आता जागतिक स्तरावरील प्रगत युद्धतंत्रज्ञानामध्ये स्वतःचे स्थान अधिक भक्कम केले आहे. बाह्य देशांवरील संरक्षणाचे अवलंबित्व कमी करून स्वदेशी बनावटीची शस्त्रे तयार करणे, हेच भारताचे भविष्य आहे. ‘तारा’ प्रणालीमुळे भारतीय हवाई दलाच्या अचूक हल्ल्याच्या क्षमतेत झालेली वाढ ही शत्रूला चोख प्रत्युत्तर देण्यासाठी पुरेशी ठरेल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला. तसेच, ही शस्त्रप्रणाली विकसित करताना सरकारी प्रयोगशाळा आणि खासगी उद्योगांनी ज्या प्रकारे समन्वय साधला, तो देशासाठी अभिमानास्पद असल्याचेही त्यांनी म्हटले.
डीआरडीओ प्रमुखांकडून शास्त्रज्ञांच्या परिश्रमांची दखल-
डीआरडीओचे अध्यक्ष डॉ. समीर व्ही. कामत यांनी देखील या प्रकल्पातील शास्त्रज्ञ, तंत्रज्ञ आणि कर्मचाऱ्यांच्या अहोरात्र परिश्रमांचे कौतुक केले. ते म्हणाले की, “या शस्त्रप्रणालीची रचना आणि चाचणी ही तांत्रिकदृष्ट्या अत्यंत आव्हानात्मक होती. मात्र, आपल्या शास्त्रज्ञांनी हे आव्हान यशस्वीरीत्या पेलले आहे. हे यश केवळ डीआरडीओचे नसून, संपूर्ण भारताचे आहे.” ‘तारा’च्या यशस्वी चाचणीमुळे भारतीय संरक्षण उत्पादनाची विश्वासार्हता जागतिक बाजारपेठेत अधिक वाढेल, असेही त्यांनी यावेळी स्पष्ट केले.
लष्करी ताकदीचा नवा कणा-
संरक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, ‘तारा’ केवळ एका चाचणीपुरती मर्यादित नसून, ते भारतीय हवाई दलाच्या भविष्यातील धोरणात्मक नियोजनाचा मुख्य आधार ठरणार आहे. या प्रणालीच्या समावेशामुळे भारताची मारक क्षमता ही अमेरिका आणि रशियासारख्या प्रगत देशांच्या बरोबरीने पोहोचली आहे.
