UP’s New Cuisine List : उत्तर प्रदेशातील समृद्ध खाद्यसंस्कृतीचा वारसा जागतिक स्तरावर पोहोचवण्यासाठी मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांच्या सरकारने एक महत्त्वाकांक्षी योजना आखली आहे. ‘वन डिस्ट्रिक्ट, वन क्विझिन’ (ODOC) म्हणजेच ‘एक जिल्हा, एक वैशिष्ट्यपूर्ण पदार्थ’ या मोहिमेअंतर्गत राज्यातील सर्व ७५ जिल्ह्यांमधील सर्वात लोकप्रिय पदार्थांची एक अधिकृत यादी तयार करण्यात आली आहे. मात्र, या यादीतून लखनौची जगप्रसिद्ध ‘अवधी बिर्याणी’ आणि ‘गलावटी कबाब’ यांसारख्या मांसाहारी पदार्थांना वगळण्यात आल्याने आता नव्या वादाला तोंड फुटले आहे.
काय आहे ‘ओडीओसी’ मोहीम?
उत्तर प्रदेश सरकारच्या पर्यटन आणि सांस्कृतिक विभागाने हा अनोखा उपक्रम हाती घेतला आहे. ज्याप्रमाणे ‘एक जिल्हा, एक उत्पादन’ (ODOP) या योजनेला यश मिळाले, त्याच धर्तीवर प्रत्येक जिल्ह्यातील स्थानिक खाद्यपदार्थांना प्रोत्साहन देणे, हा या मोहिमेचा मुख्य उद्देश आहे. या माध्यमातून स्थानिक रोजगाराला चालना मिळेल आणि पर्यटकांना प्रत्येक जिल्ह्याची एक स्वतंत्र चव चाखायला मिळेल, अशी सरकारची धारणा आहे. या यादीत आगऱ्याचा पेठा, मथुरेचा पेढा आणि बनारसची कचोरी यांसारख्या पारंपरिक पदार्थांचा समावेश करण्यात आला आहे.
लोकप्रिय पदार्थांना डावलल्याने टीका-
लखनौ हे शहर आपल्या नवाबी संस्कृती आणि विशेषतः मांसाहारी मेजवानीसाठी जगभरात ओळखले जाते. गलावटी कबाब आणि अवधी बिर्याणीचा आस्वाद घेण्यासाठी देश-विदेशातून खवय्ये येथे येत असतात. मात्र, सरकारच्या अधिकृत यादीत या पदार्थांऐवजी केवळ शाकाहारी पदार्थांनाच प्राधान्य देण्यात आले आहे. ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या असलेल्या या पदार्थांना स्थान न दिल्याने विरोधकांनी आणि स्थानिक खाद्यप्रेमींनी सरकारवर टीका करण्यास सुरुवात केली आहे. ही मोहीम सर्वसमावेशक नसून ठराविक विचारधारेला प्रोत्साहन देणारी असल्याचा आरोप आता होऊ लागला आहे.
सरकारची भूमिका आणि उद्देश-
सरकारच्या मते, या मोहिमेचा मूळ हेतू राज्यातील अशा दुर्लक्षित पदार्थांना मुख्य प्रवाहात आणणे आहे, जे स्थानिक पातळीवर प्रसिद्ध आहेत पण त्यांना व्यापक प्रसिद्धी मिळालेली नाही. प्रत्येक जिल्ह्याची एक स्वतंत्र ओळख निर्माण व्हावी आणि त्या पदार्थाचे ब्रँडिंग होऊन स्थानिक अर्थव्यवस्थेला बळ मिळावे, यासाठी ही निवड करण्यात आली आहे. तथापि, लखनौसारख्या शहराची ओळख असलेल्या पदार्थांना वगळल्याने ही मोहीम वादाच्या भोवऱ्यात सापडली आहे.
ऐतिहासिक वारसा डावलला? उत्तर प्रदेशच्या ‘ODOC’ यादीवरून इतिहासकार आणि शेफ संतापले; मांसाहारी पदार्थांच्या वगळण्यावरून नवा वाद-
उत्तर प्रदेश सरकारच्या ‘एक जिल्हा, एक वैशिष्ट्यपूर्ण पदार्थ’ (ODOC) या महत्त्वाकांक्षी मोहिमेने राज्यातील पर्यटन आणि खाद्यसंस्कृतीला नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न केला असला, तरी यातील निवडीवरून आता गंभीर स्वरूपाचे वाद निर्माण झाले आहेत. लखनौची जगप्रसिद्ध ओळख असलेले ‘गलावटी कबाब’ आणि ‘अवधी बिर्याणी’ यांसारख्या पदार्थांना यादीतून वगळल्यामुळे हॉटेल उद्योगातील नामवंत आचारी (शेफ) आणि इतिहास संशोधकांनी तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे.
प्राचीन खाद्य संस्कृतीचा अवमान?
उत्तर प्रदेशच्या खाद्य संस्कृतीचा मागोवा घेणाऱ्या इतिहास संशोधकांच्या मते, अवधी आणि मोघलाई पाककला हा या राज्याचा शेकडो वर्षांचा प्राचीन वारसा आहे. विशेषतः लखनौच्या गलावटी कबाबचा इतिहास नवाबी काळापासून चालत आलेला असून, तो जागतिक स्तरावर उत्तर प्रदेशची ओळख निर्माण करतो. असे असतानाही, या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केल्याचा आरोप तज्ज्ञांनी केला आहे. “केवळ खाद्यपदार्थ म्हणून नव्हे, तर उत्तर प्रदेशच्या वैभवाचा भाग म्हणून या मांसाहारी पदार्थांकडे पाहणे आवश्यक होते,” अशी भावना इतिहासकारांनी व्यक्त केली आहे.
यादीतील समावेश आणि विरोधाभास-
राज्य सरकारने जाहीर केलेल्या ‘ओडीओसी’ यादीमध्ये प्रामुख्याने शाकाहारी आणि मिठाई प्रकारातील पदार्थांना स्थान दिले आहे. यात खालील पदार्थांचा समावेश आहे:
१. आग्रा: जगप्रसिद्ध पेठा
२. मथुरा: पारंपारिक पेढा
३. मिरत: खुसखुशीत रेवडी
४. वाराणसी: सुप्रसिद्ध बनारसी पान
५. अयोध्या: चविष्ट कचोरी
मात्र, हा निवडीचा निकष पक्षपाती असल्याचे बोलले जात आहे. प्रयागराज आणि वाराणसीसारखी शहरे त्यांच्या रस्त्यांवरील चविष्ट मांसाहारी पदार्थांसाठी (Street Food) जगभरात प्रसिद्ध आहेत. वाराणसीमधील ‘गलियों’मध्ये मिळणाऱ्या विशिष्ट मांसजन्य पदार्थांची चव चाखण्यासाठी परदेशी पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात. असे असूनही, अधिकृत यादीत या वैशिष्ट्यांचा कोणताही उल्लेख करण्यात आलेला नाही.
हॉटेल उद्योगाची चिंता-
हॉटेल क्षेत्रातील काही तज्ज्ञांच्या मते, सरकारी मान्यतेमुळे एखाद्या पदार्थाचे जागतिक स्तरावर ‘ब्रँडिंग’ होण्यास मदत होते. मांसाहारी पदार्थांना यातून वगळल्यामुळे या क्षेत्राशी संबंधित असलेल्या हजारो कारागीर आणि हॉटेल व्यावसायिकांच्या व्यवसायावर परिणाम होऊ शकतो. बिर्याणी आणि कबाब यांसारख्या पदार्थांना वगळून उत्तर प्रदेशच्या खाद्यसंस्कृतीचा इतिहास पूर्ण होऊ शकत नाही, असा सूर उमटत आहे.
