Abhijeet Dipke : सध्याच्या डिजिटल युगात राजकीय प्रचाराची आणि संवादाची माध्यमे पूर्णपणे बदलली आहेत. पारंपरिक राजकीय पक्षांच्या गदारोळात सध्या सोशल मीडियावर एका नव्या ‘पक्षा’ची मोठी लाट पाहायला मिळत आहे, तो म्हणजे ‘सीजेपी’ (CJP) अर्थात ‘कॉकरोच जनता पार्टी’. आपल्या धारदार, उपरोधिक आणि मिश्किल राजकीय टिपण्यांमुळे हा पक्ष विशेषतः ‘जेन-झी’ (Gen-Z) म्हणजेच तरुण पिढीमध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाला असून सर्वत्र याचीच चर्चा रंगली आहे.
डिजिटल व्यासपीठावरून जनआंदोलनाकडे वाटचाल-
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ या आगळ्यावेगळ्या पेजचे संस्थापक अभिजित दीपके हे सध्या विविध प्रसारमाध्यमांना मुलाखती देत असून, या उपक्रमामागची भूमिका स्पष्ट करत आहेत. सुरुवातीला केवळ सोशल मीडियापुरता मर्यादित वाटणारा हा उपक्रम आता खऱ्या अर्थाने एक जनचळवळ बनू पाहत आहे. जनतेच्या मनात या पक्षाबाबत कमालीची उत्सुकता निर्माण झाली असून, हा पक्ष केवळ ऑनलाइन क्षेत्रापुरता मर्यादित राहणार की प्रत्यक्ष जमिनीवर (Ground Level) काम करणार, असा प्रश्न विचारला असता; या प्रश्नाला उत्तर देताना अभिजित दीपके यांनी स्पष्ट केले की, सोशल मीडियावरून सुरू झालेला हा प्रवास आता वास्तव जगात रूपांतरित झाला आहे. ते म्हणाले की, “आम्हाला दररोज असे अनेक व्हिडिओ प्राप्त होत आहेत, ज्यामध्ये लोक ‘कॉकरोच जनता पार्टी’च्या नावाने विविध सामाजिक उपक्रम राबवत आहेत. यामध्ये केवळ घोषणाबाजी नसून प्रत्यक्ष कृतीवर भर दिला जात आहे.”
तरुणाईचा वाढता सहभाग-
सीजेपीचा प्रभाव इतका वाढला आहे की, देशाच्या विविध भागांत तरुण स्वयंस्फूर्तीने एकत्र येत आहेत. काही ठिकाणी यमुना नदीची स्वच्छता करण्याचे अभियान राबवले जात आहे, तर कुठे तरुण स्वतः टी-शर्टवर पक्षाचे बोधचिन्ह रंगवून आपला पाठिंबा दर्शवत आहेत. इतकेच नव्हे तर, अनेकांनी आपल्या खासगी वाहनांवर या पक्षाचे लोगो लावले असून स्थानिक पातळीवर छोटे गट तयार करून सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा करण्यास सुरुवात केली आहे.
NEET पेपरफुटी प्रकरण: ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ आक्रमक; शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्यासाठी ऑनलाइन याचिका आणि रस्त्यावर उतरण्याचा इशारा
संपूर्ण देशात सध्या ‘नीट’ (NEET) परीक्षेच्या पेपरफुटीचे प्रकरण तीव्रतेने गाजत असून, यामुळे लाखो विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक भवितव्य अंधारात सापडले आहे. या गोंधळामुळे विद्यार्थ्यांचे अपरिमित नुकसान झाले असून, नैराश्यातून काही विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केल्याच्या दुर्दैवी घटनाही समोर आल्या आहेत. या गंभीर परिस्थितीवर आता ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ने (CJP) तीव्र आक्षेप नोंदवला असून, सरकारला धारेवर धरण्यास सुरुवात केली आहे.
शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्याची मागणी-
पेपरफुटीच्या या प्रकरणाला जबाबदार कोण? असा संतप्त सवाल विचारत, ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ने केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी केली आहे. यासाठी पक्षाने एक ऑनलाइन याचिका (Online Petition) दाखल केली असून, त्याला मोठ्या प्रमाणात पाठिंबा मिळत आहे. या याचिकेच्या माध्यमातून सरकारवर दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जात असून, दोषींवर कठोर कारवाईची मागणी करण्यात येत आहे.
लोकशाही मार्गाने आंदोलनाचा पवित्रा-
सरकारने या प्रकरणाची वेळीच दखल न घेतल्यास भविष्यात नेमकी काय भूमिका असेल, यावर भाष्य करताना सीजेपीचे संस्थापक अभिजित दीपके यांनी रस्त्यावर उतरून आंदोलन करण्याचे संकेत दिले आहेत. ते म्हणाले की, “जर सरकारने आमच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले, तर लवकरच लोकशाही मार्गाने रस्त्यावर उतरून तीव्र निषेध नोंदवला जाईल. मात्र, आमची ही चळवळ पूर्णपणे शांततापूर्ण आणि लोकशाहीच्या चौकटीत असेल.”
‘जेन-झी’ची वेगळी ओळख आणि स्पष्ट भूमिका-
या आंदोलनाची तुलना नेपाळ किंवा बांगलादेशातील हिंसक निदर्शनांशी केली जाऊ नये, असेही दीपके यांनी स्पष्ट केले आहे. “अशा प्रकारची तुलना करणे हा ‘जेन-झी’चा अपमान ठरेल. आम्ही हिंसाचार किंवा देशात अस्थिरता निर्माण करण्यासाठी एकत्र आलो नाही. आमचा विश्वास केवळ लोकशाहीवर आणि शांततापूर्ण मार्गावर आहे,” असे त्यांनी ठामपणे मांडले.
राजकीय प्रस्थापितांसमोर ‘कॉकरोच जनता पार्टी’चे आव्हान; काँग्रेससारख्या बड्या पक्षांच्या अपयशाचे मूळ ‘संवाद दरीत’?
भारतीय राजकारणात दशकानुदशके वर्चस्व गाजवणाऱ्या काँग्रेससारख्या राष्ट्रीय पक्षांना आजच्या काळात जनसामान्यांना, विशेषतः तरुण पिढीला संघटित करताना मोठ्या संघर्षाचा सामना करावा लागत आहे. अशातच, कालपरवा अस्तित्वात आलेल्या ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ने (CJP) आपल्या उपरोधिक शैलीने प्रस्थापित राजकारण्यांना घाम फोडला आहे. केवळ सोशल मीडियाच्या जोरावर एखादी चळवळ इतकी प्रभावी कशी ठरू शकते आणि प्रस्थापित पक्ष यात मागे का पडत आहेत, याची सध्या राजकीय वर्तुळात जोरदार चर्चा सुरू आहे.
राजकीय पक्ष आणि तरुणांमधील ‘कम्युनिकेशन गॅप’-
‘कॉकरोच जनता पार्टी’च्या वाढत्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण म्हणजे राजकीय पक्ष आणि आजची तरुण पिढी यांच्यातील वाढलेली संवादाची दरी. यावर भाष्य करताना सीजेपीच्या नेतृत्वाकडून सांगण्यात आले की, पारंपरिक राजकीय पक्ष अजूनही जुन्याच पद्धतीने राजकारण करत आहेत. आजचा तरुण वर्ग प्रदीर्घ पत्रकार परिषदा किंवा तासनतास चालणारी भाषणे पाहण्यात रस दाखवत नाही. राजकारणाकडे पाहण्याचा आणि माहिती मिळवण्याचा या पिढीचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलला आहे.
विरोधकांचे अपयश आणि संवादाची नवी भाषा-
काँग्रेससारख्या पक्षांनी वर्षानुवर्षे देशावर राज्य केले, परंतु सध्याच्या डिजिटल युगात तरुणांशी नाळ जोडण्यात त्यांना अपयश येत असल्याचे चित्र आहे. केवळ तरुणांचे प्रश्न मांडून चालत नाही, तर ते प्रश्न ज्या भाषेत आणि ज्या स्वरूपात तरुणांना समजतात, त्या भाषेत मांडणे आवश्यक आहे. विरोधक केवळ धोरणात्मक पातळीवरच नव्हे, तर संवादाच्या शैलीतही मागे पडले आहेत.
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ने नेमकी हीच नस ओळखली आहे. ही चळवळ लोकप्रिय होण्यामागचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे, ते तरुणांच्या भाषेत बोलत आहेत. मीम्स, उपरोधिक टीका आणि सोशल मीडियावरील ‘शॉर्ट फॉर्म’ आशयाचा वापर करून त्यांनी तरुणांना आकर्षित केले आहे. जिथे तरुण पिढीचा वावर सर्वाधिक आहे- म्हणजेच सोशल मीडिया आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म—तिथे जाऊन त्यांच्याशी संवाद साधण्यात सीजेपी यशस्वी ठरली आहे.
काळाप्रमाणे बदलण्याची गरज-
थोडक्यात सांगायचे तर, केवळ इतिहास किंवा जुन्या वारशावर आजच्या काळात निवडणुका जिंकणे कठीण झाले आहे. जर प्रस्थापित पक्षांना पुन्हा आपले वर्चस्व निर्माण करायचे असेल, तर त्यांना आपल्या संवादाच्या पद्धतीत आमूलाग्र बदल करावा लागेल.
राजकीय रणनीती आणि संवादाचा अभाव: विरोधकांच्या अपयशावर ‘सीजेपी’चे परखड भाष्य-
लोकसभा निवडणूक असो वा विविध राज्यांच्या विधानसभा निवडणुका, राहुल गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली विरोधकांनी ‘बेरोजगारी’ हा मुद्दा सातत्याने लावून धरला. मात्र, इतका महत्त्वाचा आणि ज्वलंत विषय असूनही विरोधकांना जनतेशी, विशेषतः तरुण पिढीशी अपेक्षित संपर्क साधण्यात अपयश का आले? ‘कॉकरोच जनता पार्टी’चे (CJP) संस्थापक अभिजित दीपके यांनी यावर सडेतोड भाष्य करत विरोधकांच्या कमकुवत रणनीतीवर बोट ठेवले आहे.
तरुणांपर्यंत पोहोचण्यात विरोधक अपयशी-
विरोधकांचे अपयश हे प्रामुख्याने त्यांच्या विस्कळीत रणनीतीमध्ये आणि संवाद कौशल्याच्या अभावात दडलेले आहे. आजची तरुण पिढी प्रत्यक्षात काय विचार करते आणि त्यांना कशा प्रकारचे राजकारण अपेक्षित आहे, हे समजून घेण्यात प्रस्थापित पक्ष कमी पडले आहेत. अनेकदा विरोधक नेमके काय करत आहेत किंवा त्यांचे नेमके धोरण काय आहे, याची साधी माहितीही तरुणांपर्यंत पोहोचत नाही. केवळ घोषणाबाजी करून किंवा जुन्याच पद्धतीचे राजकारण करून नवीन पिढीला आकर्षित करता येणार नाही, असे मत दीपके यांनी व्यक्त केले.
‘नीट’ प्रकरणावरून ओढले ताशेरे-
देशभर गाजत असलेल्या ‘नीट’ (NEET) पेपरफुटी प्रकरणाचा दाखला देत दीपके यांनी विरोधकांच्या कार्यपद्धतीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. ते म्हणाले की, “जेव्हा ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ने या मुद्द्यावर ऑनलाइन चळवळ उभी केली आणि त्याला मोठा प्रतिसाद मिळू लागला, त्यानंतरच खऱ्या अर्थाने विरोधकांना जाग आली. ऑनलाइन निषेधाचा जोर वाढल्यानंतर विरोधकांनी रस्त्यावर उतरण्यास सुरुवात केली.” याचाच अर्थ असा की, महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर सरकारवर दबाव निर्माण करणे किंवा केंद्रीय शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्याची मागणी प्रभावीपणे लावून धरणे, यात विरोधक पूर्णपणे अपयशी ठरले आहेत.
प्रतिसादात्मक राजकारणाची मर्यादा-
विरोधक स्वतःहून एखादा मुद्दा लावून धरण्याऐवजी, जेव्हा एखादी सामाजिक चळवळ वेग धरते तेव्हाच त्यात सहभागी होतात, ही त्यांची सर्वात मोठी मर्यादा असल्याचे दीपके यांनी स्पष्ट केले.
तरुणाईचा रोष अन् ‘सीजेपी’चा आधार; बदलत्या राजकीय प्रवाहाचे नवे केंद्र: ‘कॉकरोच जनता पार्टी’-
सर्वसाधारणपणे असा समज आहे की, आजची तरुण पिढी राजकारणापासून अलिप्त राहणे पसंत करते. मात्र, सद्यस्थितीत हे चित्र वेगाने बदलताना दिसत आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट अन्यायाची असते किंवा व्यवस्था कोलमडताना दिसते, तेव्हा हीच तरुण पिढी गप्प न बसता आपला आवाज उठवताना दिसते. याच पार्श्वभूमीवर, ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) तरुणाईमध्ये इतकी लोकप्रिय का झाली, हा सध्या कुतूहलाचा आणि अभ्यासाचा विषय ठरला आहे.
केवळ ‘जेन-झी’ नव्हे, तर १६-१७ वर्षांच्या किशोरवयीन मुलांचाही सहभाग-
‘सीजेपी’शी केवळ १८ वर्षांवरील अधिकृत मतदारच जोडले गेले आहेत असे नाही, तर त्याहीपेक्षा कमी वयाचे, म्हणजे १६ ते १७ वर्षांचे किशोरवयीन विद्यार्थीही मोठ्या संख्येने या चळवळीकडे आकर्षित होत आहेत. या संदर्भात बोलताना पक्षाचे संस्थापक अभिजित दीपके यांनी सांगितले की, “आम्हाला दररोज अशा शेकडो मुलांचे संदेश येतात, जे सध्याच्या शासनव्यवस्थेवर आणि प्रस्थापित राजकीय साच्यावर प्रचंड नाराज आहेत. ही मुले उद्याचे नागरिक आहेत आणि त्यांना आतापासूनच आपल्या भविष्याची चिंता सतावत आहे. व्यवस्थेतील त्रुटींबद्दलचा हा सामूहिक रागच ‘सीजेपी’च्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला आहे.”
लोकशाही मार्गाने आणि ‘सामूहिक’ निर्णयावर भर
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ ही केवळ एक सोशल मीडिया पेज न राहता, आता राजकीय संघटन बनण्याच्या दिशेने पावले टाकत आहे. मात्र, ही वाटचाल करताना इतर पारंपरिक पक्षांप्रमाणे हुकूमशाही किंवा ‘हायकमांड’ संस्कृती लादली जाणार नाही, असे संकेत दीपके यांनी दिले आहेत. ते पुढे म्हणाले की, “जर भविष्यात आम्हाला राजकीयदृष्ट्या अधिक सक्रिय व्हायचे असेल, तर तो निर्णय आमचा एकट्याचा नसेल. आम्ही प्रथम लोकांशी संवाद साधू, त्यांच्याशी सल्लामसलत करू आणि त्यानंतरच सर्वांच्या संमतीने सामूहिक निर्णय घेतले जातील.”
का जोडली गेली तरुणाई?
तरुणांना ‘सीजेपी’मध्ये स्वतःचे प्रतिबिंब दिसते. प्रस्थापित राजकारणातील क्लिष्टता, घराणेशाही आणि पोकळ आश्वासने यांना कंटाळलेल्या तरुणाईला या पक्षाची ‘उपरोधिक’ पण ‘सत्य’ मांडणारी शैली भावली आहे. आपल्या समस्यांना कोणीतरी आपल्याच भाषेत वाचा फोडत आहे, ही जाणीव तरुणांना या चळवळीशी घट्ट जोडून ठेवत आहे.
तरुणाईचा संताप की भ्रमनिरास? ‘सीजेपी’ने मांडले सडेतोड मत; व्यवस्थेतील त्रुटींवर ओढले ताशेरे-
सध्याच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या युगात तरुण पिढी नेमकी कोणत्या मानसिकतेतून जात आहे, यावर समाजात दोन प्रवाह पाहायला मिळतात. काहींना ही पिढी ‘भ्रमनिरास’ (Disillusioned) झालेली वाटते, तर काहींना ती ‘रागीट’ वाटते. या विषयावर ‘कॉकरोच जनता पार्टी’च्या (CJP) नेतृत्वाकडून अतिशय मार्मिक आणि सखोल विश्लेषण करण्यात आले आहे. या पिढीला केवळ भ्रमनिरास झालेली म्हणणे त्यांच्यावर अन्याय करणारे ठरेल, असे स्पष्ट मत यावेळी व्यक्त करण्यात आले.
अन्यायाविरुद्धचा संताप, नैराश्य नव्हे!-
‘सीजेपी’च्या मते, आजचा तरुण वर्ग हताश होऊन घरी बसलेला नाही, तर तो कमालीचा संतप्त आणि अस्वस्थ आहे. या संतापाचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांना ‘ऐकून घेणारे’ कोणीही नाही. जेव्हा एखाद्या पिढीच्या आशा-आकांक्षांना योग्य व्यासपीठ मिळत नाही आणि त्यांचे प्रश्न वारंवार दुर्लक्षित केले जातात, तेव्हा त्यातून निर्माण होणारी भावना ही निराशेपेक्षा ‘फ्रस्ट्रेशन’ किंवा ‘तीव्र संताप’ या स्वरूपाची असते. ही पिढी व्यवस्थेकडून उत्तरांची अपेक्षा करत आहे आणि जेव्हा उत्तरे मिळत नाहीत, तेव्हा ती आपला आवाज बुलंद करत आहे.
देशासाठी नव्हे, तर सरकारसाठी धोक्याची घंटा-
तरुणाईचा हा संताप देशाच्या भवितव्यासाठी घातक आहे का? या प्रश्नावर अत्यंत महत्त्वपूर्ण भाष्य करण्यात आले आहे. ‘सीजेपी’च्या मते, तरुणांचा हा राग देशासाठी कधीही धोकादायक नसतो. उलट, ही एक जिवंत लोकशाहीची लक्षणे आहेत. मात्र, हा संताप निश्चितपणे ‘सरकार’साठी धोकादायक ठरू शकतो. कारण, जर एखादे शासन आपल्या देशातील तरुण शक्तीच्या समस्यांचे निराकरण करण्यात आणि त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरे देण्यात अपयशी ठरत असेल, तर त्या सरकारची विश्वासार्हता धोक्यात येते.
‘आता ही केवळ थट्टा उरली नाही’; २० दशलक्ष तरुणांचा विश्वास आणि ‘सीजेपी’चा सरकारला थेट इशारा-
सोशल मीडियाच्या माध्यमातून सुरू झालेली ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) ही चळवळ आता एका निर्णायक वळणावर येऊन ठेपली आहे. या चळवळीचे संस्थापक अभिजित दीपके यांनी डिजिटल व्यासपीठावरून संघटित होत असलेल्या या युवाशक्तीच्या सामर्थ्यावर भाष्य करताना प्रस्थापित व्यवस्थेला निर्वाणीचा इशारा दिला आहे. “ज्या उपक्रमाकडे सुरुवातीला एक थट्टा म्हणून पाहिले जात होते, तो आता एक गंभीर लढा बनला आहे,” असे प्रतिपादन त्यांनी केले आहे.
२० दशलक्ष लोकांचा भक्कम पाठिंबा-
अभिजित दीपके यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या चळवळीचा विस्तार अत्यंत वेगाने झाला असून, तब्बल २ कोटींहून (२० दशलक्ष) अधिक लोकांनी त्यांच्यावर आणि त्यांच्या विचारांवर विश्वास दर्शवला आहे. विशेषतः तरुण पिढीने मोठ्या संख्येने या मोहिमेत सहभाग नोंदवला आहे. “आजचा तरुण हताश आहे, कारण त्याला सरकारमध्ये उत्तरदायित्वाचा (Accountability) अभाव जाणवत आहे. जेव्हा जनतेच्या प्रश्नांना उत्तरे मिळत नाहीत आणि व्यवस्था पारदर्शक नसते, तेव्हा लोक पर्यायी मार्गांचा शोध घेतात,” असे दीपके यांनी नमूद केले.
दडपशाहीने चळवळ अधिक तीव्र होणार-
सरकारवर टीका करताना दीपके म्हणाले की, या वाढत्या लोकसंग्रहामुळे आणि युवाशक्तीच्या प्रतिसादामुळे प्रशासन सध्या धास्तावलेले आहे. चळवळ दडपण्याचे किंवा तिचा आवाज दाबण्याचे प्रयत्न जाणीवपूर्वक केले जात आहेत. मात्र, अशा प्रकारच्या दडपशाहीचा कोणताही विपरीत परिणाम या चळवळीवर होणार नाही. उलट, “सरकार जितका जास्त हा आवाज दाबण्याचा प्रयत्न करेल, तितक्याच प्रबळ आणि तीव्र स्वरूपात आम्ही पुन्हा उभारी घेऊ,” असा ठाम विश्वास त्यांनी व्यक्त केला आहे.
