Queen Elizabeth II’s Zardozi Gown : दिवंगत राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांच्या गौरवार्थ युनायटेड किंगडममध्ये आयोजित करण्यात आलेल्या एका भव्य शाही प्रदर्शनात भारतीय कलाकुसरीचा आणि संस्कृतीचा अनोखा संगम पाहायला मिळत आहे. या प्रदर्शनातील सर्वात मौल्यवान आणि ऐतिहासिक वस्तूंमध्ये एका विशेष ‘इव्हनिंग गाऊन’चा समावेश करण्यात आला आहे, ज्यावर भारताचे राष्ट्रीय फूल असलेल्या कमळाची आकृती अत्यंत मोहक जरदोझी कामात साकारण्यात आली आहे. हे प्रदर्शन राणीच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी भरवण्यात आलेल्या सर्वात मोठ्या प्रदर्शनांपैकी एक मानले जात असून, त्यात भारतीय अस्मितेचे प्रतीक असलेल्या या वस्त्राला विशेष स्थान देण्यात आले आहे.
या ऐतिहासिक वस्त्राची निर्मिती राणींचे अधिकृत वस्त्रनिर्माते नॉर्मन हार्टनेल यांनी केली होती. या गाऊनमागील इतिहास अत्यंत रंजक आणि राजनैतिक महत्त्वाचा आहे. जानेवारी १९६१ मध्ये राणी एलिझाबेथ द्वितीय भारत दौऱ्यावर आल्या होत्या. त्या प्रसंगी तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी नवी दिल्ली येथे त्यांच्या सन्मानार्थ एका शाही मेजवानीचे आयोजन केले होते. या मेजवानीसाठी भारताच्या प्रतीकांशी नाते सांगणारा पोशाख असावा, या हेतूने हार्टनेल यांनी यावर जरदोझी शैलीत कमळाची फुले विणली होती. यजमान देशाच्या संस्कृतीचा आदर राखण्याची राणींची ही पद्धत आजही जगभरात वाखाणली जाते.
‘क्वीन एलिझाबेथ II: हर लाईफ इन स्टाईल’ या शीर्षकाखाली भरवण्यात आलेल्या या प्रदर्शनात ‘डिप्लोमॅटिक ड्रेसिंग’ (राजनैतिक वेशभूषा) नावाचा एक स्वतंत्र विभाग आहे. या विभागात हा गाऊन मुख्य आकर्षण ठरत आहे. एखाद्या देशाशी असलेले मैत्रीपूर्ण संबंध दृढ करण्यासाठी वेशभूषेचा वापर कशा प्रकारे प्रभावीपणे केला जाऊ शकतो, याचे हा गाऊन एक उत्तम उदाहरण आहे. भारतीय कारागिरीतील बारकावे आणि ब्रिटीश राजघराण्यातील खानदानी थाट यांचा हा अपूर्व मिलाफ पाहण्यासाठी जगभरातील कलाप्रेमी आणि इतिहासकार गर्दी करत आहेत.
बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये भारतीय कलाकुसरीचा डंका; राणी एलिझाबेथ यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त विशेष प्रदर्शन-
ब्रिटीश राजघराण्याच्या इतिहासात सर्वाधिक काळ सत्ता सांभाळणाऱ्या दिवंगत सम्राज्ञी राणी एलिझाबेथ द्वितीय आणि वर्तमान राजा चार्ल्स तिसरा यांच्या मातोश्रींच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी लंडनमध्ये एका भव्य सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले आहे. राणीच्या जन्मशताब्दी वर्षाचे औचित्य साधून बकिंगहॅम पॅलेस येथील ‘किंग्ज गॅलरी’मध्ये हे विशेष प्रदर्शन नुकतेच सर्वसामान्य जनतेसाठी खुले करण्यात आले. या प्रदर्शनाच्या माध्यमातून राणींच्या जीवनातील विविध पैलू आणि त्यांच्या जागतिक दौऱ्यांमधील आठवणींना पुनरुज्जीवित करण्यात आले असून, यात भारतीय संस्कृतीचे प्रतिबिंब उमटलेला एक ऐतिहासिक ठेवा सर्वांचे लक्ष वेधून घेत आहे.
या प्रदर्शनातील सर्वात महत्त्वाचा आणि भारतीयांसाठी अभिमानास्पद असलेला भाग म्हणजे राणींनी परिधान केलेला तो सुप्रसिद्ध ‘हार्टनेल गाऊन’. १९६१ मध्ये जेव्हा राणी एलिझाबेथ द्वितीय भारताच्या ऐतिहासिक दौऱ्यावर आल्या होत्या, तेव्हा दिल्लीत त्यांच्या सन्मानार्थ एका विशेष मेजवानीचे आयोजन करण्यात आले होते. या सोहळ्यासाठी प्रसिद्ध वस्त्रनिर्माते नॉर्मन हार्टनेल यांनी हा गाऊन अत्यंत कल्पकतेने तयार केला होता. या वस्त्रावर भारताचे राष्ट्रफूल असलेल्या कमळाची नक्षी जरदोझी पद्धतीने म्हणजे धातूच्या तलम धाग्यांनी विणण्यात आली आहे. यजमान देशाप्रती असलेला आदर आणि राजनैतिक सौहार्द जपण्यासाठी या पोषाखाची निवड करण्यात आली होती.
प्रदर्शनाचे नियोजन करणाऱ्या क्युरेटर्सनी या गाऊनच्या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाची टिपणी जोडली आहे. त्यांच्या मते, “दिल्लीतील त्या शाही मेजवानीसाठी भारताच्या अस्मितेचे प्रतीक असलेल्या कमळाची जरदोझी नक्षी असलेला हा गाऊन अत्यंत समर्पक आणि दोन्ही देशांमधील ऋणानुबंध दृढ करणारा होता.” राजनैतिक वेशभूषेच्या (Diplomatic Dressing) क्षेत्रात हा पोशाख एक मैलाचा दगद मानला जातो. पाश्चात्य धाटणीचा गाऊन असूनही त्यावर भारतीय कारागिरीचा असलेला प्रभाव हे त्या काळातील सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे उत्तम उदाहरण ठरले आहे.
शाही वेशभूषेतील राजनैतिक चातुर्य; राणी एलिझाबेथ यांच्या ऐतिहासिक गाऊनचे वैशिष्ठ्यपूर्ण पैलू-
लंडनच्या बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये सुरू असलेल्या या विशेष प्रदर्शनातून राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांच्या वेशभूषेतील बारकावे आणि त्यामागील दूरदृष्टी समोर येत आहे. भारताच्या दौऱ्यासाठी तयार करण्यात आलेला तो रेशमी गाऊन केवळ कमळाच्या नक्षीमुळेच नव्हे, तर त्याच्या अष्टपैलू रचनेमुळेही चर्चेत आहे. हा मूळ पोशाख लेस, अस्सल मोती, मौल्यवान क्रिस्टल्स आणि चमकणाऱ्या सिक्विन्सने (चमकी) अत्यंत सुबकपणे सुशोभित करण्यात आला होता. विशेष म्हणजे, सुरुवातीला या पोशाखाला राणींच्या खांद्यावरून खाली रुळणारा एक लांब आणि भव्य पदर जोडण्यात आला होता, जो या वस्त्राला अधिकच राजेशाही स्वरूप देत असे. मात्र, नंतरच्या काळात या पोशाखाचा पुनर्वापर अधिक साधेपणाने करता यावा, या उद्देशाने तो पदर काढून टाकण्यात आला आणि त्याऐवजी एक लहान ‘बोलिरो’ शैलीतील जॅकेट त्यात समाविष्ट करण्यात आले. हा बदल राणींची काटकसर आणि वस्त्रांकडे पाहण्याचा व्यावहारिक दृष्टिकोन अधोरेखित करतो.
हे फॅशन प्रदर्शन केवळ सौंदर्यापुरते मर्यादित नसून, राणीने आपल्या परदेश दौऱ्यांमध्ये वेशभूषेचा वापर एका राजनैतिक शस्त्रासारखा कसा केला, याचा सखोल शोध घेते. ज्या देशाला भेट द्यायची आहे, त्या देशाचे राष्ट्रीय रंग, सांस्कृतिक चिन्हे किंवा प्रतीके आपल्या पोशाखात गुंफण्याची राणींची कला थक्क करणारी होती. यामुळे यजमान देशातील जनतेशी एक भावनिक नाते जोडले जात असे. ‘डिप्लोमॅटिक ड्रेसिंग’च्या या विभागात, प्रत्येक वस्त्रामागे एक निश्चित विचार आणि त्या त्या राष्ट्राप्रती असलेला आदर दिसून येतो.
या राजनैतिक वेशभूषेचे आणखी एक उत्तम उदाहरण म्हणजे १९६१ च्या कॉमनवेल्थ दौऱ्यातील पाकिस्तान भेटीसाठी तयार करण्यात आलेला गाऊन. नॉर्मन हार्टनेल यांनीच कराचीतील एका शाही मेजवानीसाठी हा विशेष पोशाख साकारला होता. या गाऊनमध्ये पाकिस्तानच्या राष्ट्रीय रंगांचा अत्यंत खुबीने वापर करण्यात आला होता. पोशाखाच्या पाठीमागच्या बाजूला खाली ओघळणाऱ्या नाट्यमय आणि गडद पाचू-हिरव्या रंगाच्या चुण्या (folds) देण्यात आल्या होत्या, ज्यातून त्या देशाच्या ध्वजाचे आणि संस्कृतीचे प्रतिबिंब उमटत होते.
ब्रिटीश सम्राज्ञीचा ऐतिहासिक भारत दौरा आणि मुत्सद्दी वेशभूषेचा वारसा; बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये शाही प्रदर्शनाचा थाट-
१९६१ चा तो काळ ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण होता, कारण भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर एखाद्या ब्रिटीश सम्राटाने पहिल्यांदाच भारतीय भूमीवर पाऊल ठेवले होते. या दौऱ्यात राणी एलिझाबेथ द्वितीय केवळ अतिथी म्हणून आल्या नव्हत्या, तर त्या प्रजासत्ताक दिनाच्या संचलनासाठी ‘मानाची अतिथी’ म्हणून उपस्थित राहिल्या होत्या. या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर, राणींचे अधिकृत वस्त्रनिर्माते नॉर्मन हार्टनेल आणि हार्डी एमिस यांनी भारत, पाकिस्तान आणि नेपाळ दौऱ्यासाठी वस्त्रांचा एक विशेष संग्रह तयार केला होता. हे कपडे केवळ फॅशनचा भाग नव्हते, तर ते राजनैतिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यंत विचारपूर्वक निवडले गेले होते, असे प्रदर्शनाचे क्युरेटर स्पष्ट करतात.
ऑक्टोबर महिन्यापर्यंत चालणारे हे भव्य प्रदर्शन, सप्टेंबर २०२२ मध्ये वयाच्या ९६ व्या वर्षी निधन झालेल्या राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांच्या शाही फॅशनचे आतापर्यंतचे सर्वात व्यापक आणि सविस्तर प्रदर्शन मानले जात आहे. या प्रदर्शनाच्या माध्यमातून राणींच्या आयुष्यभराच्या ‘स्टाईल स्टेटमेंट’मागील गुपिते जगासमोर येत आहेत. केवळ सौंदर्य हा निकष न ठेवता, एखाद्या देशाला भेट देताना तेथील जनतेच्या भावनांचा आणि संस्कृतीचा आदर वेशभूषेतून कसा व्यक्त करावा, याचा वस्तुपाठच जणू या प्रदर्शनातून पाहायला मिळतो.
‘रॉयल कलेक्शन ट्रस्ट’च्या देखरेखीखाली हा संपूर्ण फॅशन संग्रह आल्यामुळे, राणींच्या शैलीबद्ध निवडींमागची खरी कथा आता जगाला सांगता येत आहे. या संदर्भात बोलताना राजाच्या कलाकृतींच्या सर्वेक्षक आणि प्रदर्शन क्युरेटर कॅरोलिन डी गिटॉट म्हणतात, “राणींच्या प्रत्येक वस्त्रामागे एक सूक्ष्म पण प्रभावी शक्ती दडलेली असायची. आपल्या वेशभूषेच्या निवडीमध्ये त्यांचा स्वतःचा थेट सहभाग असायचा. वस्त्राचा रंग, त्यावरील नक्षीकाम आणि त्यातून जाणारा संदेश या प्रत्येक बाबतीत त्या कमालीच्या जागरूक होत्या.” या प्रदर्शनातून केवळ राणींचा वॉर्डरोब दिसत नाही, तर त्या काळातील जागतिक दर्जाच्या कारागिरीचा अत्युच्च नमुनाही पाहायला मिळतो.
शताब्दीपूर्ती आणि चिरंतन वारसा: राणी एलिझाबेथ यांच्या ‘शाही शैली’चा पडद्यामागचा प्रवास आता जगासमोर-
दिवंगत राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाचे औचित्य साधून लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आलेले हे प्रदर्शन केवळ वस्त्रांचे प्रदर्शन नसून, ते त्यांच्या ‘चिरस्थायी फॅशन’ वारशाचा एक भव्य उत्सव ठरत आहे. जर राणी आज हयात असत्या, तर त्यांनी वयाची शंभर वर्षे पूर्ण केली असती; आणि याच ऐतिहासिक टप्प्यावर त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण ब्रिटिश शैलीला अभिवादन करण्यासाठी हे दालन जनतेसाठी खुले करण्यात आले आहे. या संग्रहाच्या माध्यमातून राणींच्या जीवनातील तब्बल दहा दशकांचा, म्हणजेच एका शतकाचा प्रवास अत्यंत प्रभावीपणे मांडण्यात आला आहे. एक चिमुकली राजकुमारी, त्यानंतर देशाची धुरा सांभाळणारी सम्राज्ञी आणि जागतिक स्तरावर आपला ठसा उमटवणारी एक मुत्सद्दी महिला अशा विविध रूपांतील त्यांचा प्रवास ३०० हून अधिक पोशाख आणि दागिन्यांच्या माध्यमातून उलगडत जातो.
या प्रदर्शनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ठ्य म्हणजे यात केवळ भव्य आणि औपचारिक पोशाखच नाहीत, तर राणींच्या खासगी आयुष्यातील अनौपचारिक शैलीची झलकही पाहायला मिळते. त्यांच्या जन्मापासून ते प्रौढत्वापर्यंतचे विविध टप्पे या संग्रहात जिवंत करण्यात आले आहेत. सामान्य जनतेसाठी नेहमीच कुतूहलाचा विषय राहिलेले त्यांचे उंची कपडे, जगप्रसिद्ध दागिने, विविध प्रकारच्या डौलदार टोप्या आणि पादत्राणे पाहण्यासाठी पर्यटकांनी बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये अभूतपूर्व गर्दी केली आहे. जागतिक राजकारणात वावरताना आपल्या वेशभूषेचा प्रभाव कसा पाडायचा, याचे उत्तम मार्गदर्शन जणू या प्रदर्शनातील प्रत्येक वस्तू करत आहे.
केवळ तयार पोशाखच नव्हे, तर ते साकारण्यामागील प्रक्रियेवरही या प्रदर्शनात पहिल्यांदाच प्रकाश टाकण्यात आला आहे. यात अशा अनेक गोष्टींचा समावेश आहे ज्या यापूर्वी कधीही सार्वजनिक करण्यात आल्या नव्हत्या. जगप्रसिद्ध डिझाइनर्सनी हाताने काढलेली वस्त्रांची रेखाचित्रे (Sketches), कापडाचे दुर्मिळ नमुने आणि वेशभूषेच्या नियोजनासंदर्भात झालेला हस्तलिखित पत्रव्यवहार हे या प्रदर्शनाचे मुख्य आकर्षण ठरत आहे. जगातील एका अत्यंत प्रभावशाली महिलेला वस्त्रांकित करण्यासाठी पडद्यामागे किती परिश्रम आणि वैचारिक मंथन चालत असे, याची साक्ष या दस्तऐवजांतून मिळते.
