Meghalaya Rain : जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारे क्षेत्र म्हणून जागतिक नकाशावर स्वतंत्र ओळख असलेल्या मेघालय राज्यात यंदाच्या मान्सून हंगामात अत्यंत चिंताजनक परिस्थिती निर्माण झाली आहे. आपल्या नावाप्रमाणेच ‘मेघांचे घर’ मानल्या जाणाऱ्या या राज्यात चालू हंगामात अत्यंत अल्प पावसाची नोंद झाली असून, यामुळे पर्यावरणतज्ज्ञ आणि हवामान अभ्यासकांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे.
ईशान्य भारतात मेघालयाला सर्वाधिक फटका
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) जाहीर केलेल्या ताज्या आणि अधिकृत आकडेवारीनुसार, संपूर्ण ईशान्य भारतातील राज्यांच्या तुलनेत मेघालय राज्याला पावसाच्या कमतरतेचा सर्वाधिक फटका बसला आहे. या प्रांतातील इतर राज्यांमध्येही पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा कमी असले, तरी मेघालयातील स्थिती अत्यंत गंभीर आहे. चालू मान्सूनच्या काळात मेघालयात तब्बल ७४ टक्के पावसाची तूट (कमतरता) आहे.
चेरापुंजी आणि मावसिनराममध्येही कोरडेपणा
जागतिक पातळीवर सर्वाधिक वार्षिक पर्जन्यमानाची नोंद होणारी ‘मावसिनराम’ आणि ‘चेरापुंजी’ (सोहरा) ही दोन्ही मुख्य ठिकाणे मेघालय राज्यातच येतात. दरवर्षी येथे होणाऱ्या मुसळधार आणि विक्रमी पावसामुळे या भागाची जगभर ख्याती आहे. मात्र, यंदाच्या हंगामात मान्सूनचे ढग या क्षेत्राकडे पाठ फिरवून असल्याने, या सर्वाधिक पावसाच्या पट्ट्यातही सरासरीच्या तुलनेत अत्यंत नगण्य पाऊस झाला आहे.
तूट आणि संभाव्य परिणाम
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, ईशान्य भारतातील हवामान प्रणालीमध्ये झालेले अनपेक्षित बदल आणि स्थानिक भौगोलिक घटकांमधील असंतुलन यामुळे पावसाचा जोर ओसरला आहे. नेहमी जुलै महिन्याच्या सुरुवातीला धुक्याची चादर आणि संततधारेने वेढलेल्या असणाऱ्या या डोंगराळ भागात यंदा ढगाळ वातावरण असले, तरी अपेक्षित वर्षाव झालेला नाही. जर आगामी काही दिवसांत पावसाने जोर पकडला नाही, तर येथील जलसाठे, शेती आणि प्रामुख्याने जलविद्युत प्रकल्पांवर याचा विपरीत परिणाम होण्याची दाट शक्यता वर्तवली जात आहे.
जून महिन्यात सरासरीच्या तुलनेत तब्बल ५५० मिमीपेक्षा कमी पाऊस-
जगातील सर्वाधिक पर्जन्यमानाचे केंद्र मानल्या जाणाऱ्या मेघालय राज्यातील पावसाची आकडेवारी दिवसेंदिवस अधिक चिंताजनक होत चालली आहे. चालू मान्सून हंगामाच्या पहिल्या महिन्यात म्हणजेच १ जून ते १ जुलै या कालावधीत मेघालयात झालेला पाऊस अत्यंत नगण्य असून, हवामान विभागाने जाहीर केलेली ताजी आकडेवारी या भीषण टंचाईवर शिक्कामोर्तब करते.
महिनाभरातील पावसाची धक्कादायक आकडेवारी
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) नोंदीनुसार, १ जून ते १ जुलै या एका महिन्याच्या कालावधीत मेघालय राज्यात केवळ १९२.९ मिलीमीटर इतक्याच अल्प पावसाची नोंद झाली आहे. वास्तविक पाहता, या भौगोलिक क्षेत्रात या विशिष्ट कालखंडात ७५०.८ मिलीमीटर सरासरी पाऊस होणे अपेक्षित असते. याचाच अर्थ, नेहमीच्या सरासरीच्या तुलनेत यंदा तब्बल ५५७.९ मिलीमीटर कमी पाऊस पडला असून, पावसाची ही तूट चिंता वाढवणारी आहे.
जुलै महिन्याची सुरुवातही कोरडीच
जून महिन्यातील कोरडेपणाचा हाच विदारक कल जुलै महिन्याच्या सुरुवातीलाही पाहायला मिळाला. १ जुलै रोजी संपूर्ण राज्यात केवळ ३ मिलीमीटर पावसाची अत्यंत किरकोळ नोंद झाली. हवामान खात्याच्या नियमानुसार, या दिवशी मेघालयात सरासरी २८.७ मिलीमीटर पाऊस पडणे आवश्यक होते. म्हणजेच, जुलैच्या पहिल्याच दिवशी अपेक्षित पावसाच्या तुलनेत केवळ दहा टक्के पाऊस पडल्यामुळे मान्सूनच्या कमकुवत स्थितीचे गंभीर चित्र समोर आले आहे.
जागतिक पर्जन्यमानाचे केंद्र असलेल्या मेघालयाला हवामान बदलाचा तीव्र तडाखा; शेतीसह जलस्रोतांवर गंभीर संकट-
मेघालय राज्यातील पावसाच्या अभूतपूर्व तुटीमुळे आता त्याचे दूरगामी आणि गंभीर परिणाम दृश्यमान होऊ लागले आहेत. सातत्याने पडणाऱ्या कोरड्या दुष्काळसदृश परिस्थितीमुळे राज्यातील कृषी क्षेत्र, नैसर्गिक जलस्रोत आणि एकूणच नाजूक पर्यावरणीय समतोलावर होणाऱ्या विपरीत परिणामांबाबत पर्यावरणतज्ज्ञ आणि प्रशासकीय पातळीवर तीव्र चिंता व्यक्त केली जात आहे.
जागतिक कीर्तीच्या ठिकाणांवर अवर्षणाचे सावट
विशेष म्हणजे, मेघालयातील सोहरा (चेरापुंजी) आणि मावसिनराम ही ठिकाणे जगभरात सर्वाधिक पर्जन्यमानाचे विक्रम नोंदवण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. वार्षिक सरासरीच्या बाबतीत या दोन्ही क्षेत्रांचा जगात वरचा क्रमांक लागतो. मात्र, यंदा या अत्यंत महत्त्वाच्या पट्ट्यातही पावसाने दडी मारल्यामुळे जागतिक हवामान बदलांचे थेट संकेत मिळत आहेत. ज्या भूभागाला ‘मेघांचे घर’ म्हटले जाते, तिथेच आता पाण्याच्या थेंबा थेंबासाठी संघर्ष करावा लागण्याची भीती निर्माण झाली आहे.
‘क्लायमेट चेंज’चा स्पष्ट प्रभाव: तज्ज्ञांचे मत
पर्यावरण आणि हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, हा केवळ मान्सूनचा तात्पुरता लहरीपणा नसून, जागतिक स्तरावर होणाऱ्या हवामान बदलाचा (Climate Change) हा अत्यंत स्पष्ट आणि गंभीर परिणाम आहे. ऋतूचक्रामध्ये वेगाने होणारे अनपेक्षित बदल, प्रशांत महासागरातील तापमान वाढ आणि मान्सूनच्या वाऱ्यांची बदललेली दिशा यामुळे हा प्रादेशिक असंतुलन निर्माण झाला आहे. मेघालयासारख्या डोंगराळ आणि जलसमृद्ध राज्यात अशी परिस्थिती उद्भवणे हे भविष्यातील मोठ्या पर्यावरणीय संकटाची नांदी मानली जात आहे.
शेती आणि जलस्रोतांवर होणारे परिणाम-
कृषी क्षेत्राला फटका: मेघालयातील बहुतांश पारंपरिक शेती ही पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून आहे. जून आणि जुलै महिन्यातील मुख्य पेरण्या व आवणीची कामे पावसाअभावी ठप्प झाली असून, यामुळे उत्पादनात मोठी घट होण्याची भीती आहे.
जलस्रोतांचे आटणे: पावसाच्या कमतरतेमुळे डोंगराळ भागातील पाण्याचे नैसर्गिक झरे, नद्या आणि विहिरींची पाणीपातळी खालावली आहे. यामुळे आगामी काळात पिण्याच्या पाण्याचे मोठे संकट उभे राहू शकते.
पर्यावरणीय असंतुलन: येथील सदाहरित वने आणि जैवविविधता विशिष्ट आर्द्र हवामानावर टिकून असते. पाऊस न पडल्याने जमिनीतील ओलावा कमी होत असून, स्थानिक वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण झाला आहे.
