Teejan Bai Death – भारतीय लोककला (Folk Art) विश्वातील एक युग आज संपुष्टात आले. पंडवानी (Pandavani Artist) गायन परंपरेला देशाच्या सीमा ओलांडून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर (International Level) पोहोचवणाऱ्या ज्येष्ठ लोककलावंत, पद्मविभूषण पुरस्कार विजेत्या आणि छत्तीसगडच्या सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक ठरलेल्या डॉ. तीजन बाई यांचे दीर्घ आजाराने निधन झाले. रायपूर येथील अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेत (AIIMS) उपचार सुरू असताना आज पहाटे सुमारे ३ वाजण्याच्या सुमारास त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्या ७० वर्षांच्या होत्या.
त्यांच्या निधनाने भारतीय लोककला, रंगभूमी (Theatre), संगीत (Music) आणि सांस्कृतिक क्षेत्रावर शोककळा पसरली आहे. लोकपरंपरा आणि महाभारताच्या कथा आपल्या दमदार आवाजातून जनमानसापर्यंत पोहोचवणारा एक अद्वितीय आवाज कायमचा शांत झाला आहे. देशभरातील कलाकार, साहित्यिक, सांस्कृतिक अभ्यासक आणि लोककला प्रेमींनी त्यांच्या निधनाबद्दल हळहळ व्यक्त केली आहे.
पंडवानीला दिली जागतिक ओळख
छत्तीसगडच्या मातीत रुजलेल्या पंडवानी या पारंपरिक लोककलेला राष्ट्रीय आणि जागतिक व्यासपीठ (Global Platform) मिळवून देण्याचे सर्वात मोठे श्रेय तीजन बाई यांना जाते. महाभारतातील कथा गायन, अभिनय (Performance), संवादफेक आणि हावभाव यांच्या माध्यमातून सादर करण्याची त्यांची शैली प्रेक्षकांना अक्षरशः मंत्रमुग्ध करत असे.
त्यांच्या सादरीकरणात केवळ गायन नव्हते, तर एक जिवंत कथानक (Live Narrative), प्रभावी अभिनय आणि लोकसंस्कृतीचा आत्मा होता. त्यामुळे ग्रामीण भागातील कला म्हणून ओळखली जाणारी पंडवानी देश-विदेशातील प्रतिष्ठित सांस्कृतिक मंचांवर पोहोचली.
गरिबीतून घडलेली असामान्य कलाकार
२४ एप्रिल १९५६ रोजी छत्तीसगडमधील दुर्ग जिल्ह्यातील गनियारी गावात पारधी समाजात त्यांचा जन्म झाला. अत्यंत साध्या आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबात वाढलेल्या तीजन बाई यांना लहानपणापासूनच महाभारताच्या कथांचे आकर्षण होते.
त्यांचे आजोबा ब्रजलाल पारधी हे महाभारताच्या कथा सांगत असत. त्यांच्या कथांमधूनच तीजन बाई यांच्या मनात पंडवानीबद्दल प्रेम निर्माण झाले. पुढे प्रसिद्ध गायक उमेद सिंह देशमुख यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी या लोककलेचे प्रशिक्षण घेतले आणि आपल्या प्रतिभेला आकार दिला.अवघ्या १३व्या वर्षी त्यांनी पहिला सार्वजनिक कार्यक्रम (Public Performance) सादर केला. या कार्यक्रमानंतर त्यांचा कलाप्रवास सुरू झाला आणि पुढील अनेक दशकांपर्यंत त्यांनी लोककलेची पताका उंचावत ठेवली.
सामाजिक बंधनांना दिले आव्हान
त्या काळात महिलांना पंडवानीची ‘वेदमती’ शैली बसून सादर करण्याचीच परवानगी होती. मात्र तीजन बाई यांनी समाजाने आखून दिलेल्या चौकटी मोडण्याचे धाडस केले. त्यांनी उभे राहून सादर केली जाणारी ‘कापालिक’ शैली स्वीकारली आणि या शैलीत सादरीकरण करणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या.
हा निर्णय त्या काळात क्रांतिकारी (Revolutionary) मानला जात होता. या धाडसी भूमिकेमुळे त्यांना समाजाच्या विरोधाला आणि टीकेला सामोरे जावे लागले. काही काळ त्यांना सामाजिक बहिष्काराचाही सामना करावा लागला. मात्र त्यांनी कलेशी कधीही तडजोड केली नाही. आपल्या जिद्दीच्या आणि प्रतिभेच्या बळावर त्यांनी अखेर सर्व विरोधकांना उत्तर दिले.
शिक्षण कमी, पण कर्तृत्व अफाट
तीजन बाई यांना औपचारिक शिक्षण (Formal Education) घेण्याची संधी मिळाली नव्हती. मात्र ज्ञान, कला आणि अनुभवाच्या बळावर त्यांनी जगभरात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. साक्षरता मोहिमेद्वारे त्यांनी प्राथमिक शिक्षण घेतले असले तरी त्यांच्या कलेतील असामान्य योगदानाची दखल घेत विविध विद्यापीठांनी त्यांना चार वेळा ‘डी.लिट.’ (D.Litt.) ही मानद पदवी बहाल केली.
त्यांचे जीवन हे शिक्षणापेक्षा प्रतिभा, मेहनत आणि जिद्द किती मोठी असते याचे प्रेरणादायी उदाहरण मानले जाते.
देशातील सर्वोच्च सन्मानांनी गौरव
भारतीय लोककलेतील त्यांच्या योगदानाची दखल घेत केंद्र सरकारने त्यांना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित केले. त्यांना पद्मश्री (Padma Shri), पद्मभूषण (Padma Bhushan) आणि पुढे देशातील दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेल्या पद्मविभूषण (Padma Vibhushan) पुरस्काराने गौरविण्यात आले.
याशिवाय संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (Sangeet Natak Akademi Award) आणि इतर अनेक राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय सन्मानांनीही त्यांचा गौरव झाला. त्यांच्या कार्यामुळे छत्तीसगडची लोककला जागतिक सांस्कृतिक नकाशावर (Cultural Map) ठळकपणे उमटली.
एक युग संपले…
तीजन बाई यांचे निधन म्हणजे केवळ एका कलाकाराचा अंत नाही, तर भारतीय लोकपरंपरेच्या एका समृद्ध पर्वाची सांगता आहे. त्यांनी आपल्या आवाजातून महाभारत जिवंत केले, लोककलेला नवी प्रतिष्ठा मिळवून दिली आणि हजारो कलाकारांना प्रेरणा दिली. आज त्या आपल्यात नसल्या तरी त्यांची कला, त्यांचा आवाज आणि त्यांनी जपलेली लोकसंस्कृती पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठेवा (Legacy) म्हणून कायम स्मरणात राहील. भारतीय लोककलेच्या इतिहासात तीजन बाई यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले असून त्यांचे योगदान सदैव अजरामर राहणार आहे.
हे देखील वाचा –
एकनाथ शिंदे आजारी ! ठाण्यातील रुग्णालयात उपचार
झाडे कोसळली! रस्ते खचले! पाणी तुंबले! जनजीवन विस्कळीत ! मुंबईसह राज्यात पावसाचा हाहाकार
