Sonam Wangchuk : देशातील परीक्षांमधील पेपरफुटी आणि शैक्षणिक व्यवस्थेतील अनियमिततेच्या विरोधात दिल्लीतील जंतरमंतर येथे आमरण उपोषणाला बसलेले प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ आणि सामाजिक कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांच्या प्रकृतीबाबत आता दिल्ली उच्च न्यायालयाने (Delhi High Court) अत्यंत गंभीर दखल घेतली आहे. वांगचुक यांच्या खालावत्या प्रकृतीकडे लक्ष वेधत, त्यांच्या जिवाचे रक्षण करण्यासाठी सरकारने तातडीने हस्तक्षेप करावा, या मागणीसाठी न्यायालयात एक जनहित याचिका (PIL) दाखल करण्यात आली होती. या याचिकेची दखल घेत बुधवारी उच्च न्यायालयाने केंद्र सरकार आणि दिल्ली राज्य सरकारला नोटीस बजावून यावर तातडीने स्पष्टीकरण मागवले आहे.
न्यायालयाकडून प्रकरणाचे गांभीर्य मान्य; १६ जुलै रोजी विशेष सुनावणी
मुख्य न्यायमूर्ती देवेंद्र कुमार उपाध्याय आणि न्यायमूर्ती तेजस कारिया यांच्या खंडपीठासमोर सामाजिक कार्यकर्ते आणि वकील राकेश कुमार सैनी यांनी या याचिकेचा विशेष उल्लेख (Mentioning) केला. या प्रकरणातील संवेदनशीलता आणि आणीबाणीची परिस्थिती लक्षात घेऊन न्यायालयाने उद्या, म्हणजेच १६ जुलै रोजी या याचिकेवर तातडीने सुनावणी घेण्याचे निश्चित केले आहे.
सुनावणीदरम्यान खंडपीठाने नाराजी व्यक्त करत म्हटले की, “आज न्यायालयाच्या पटलावर केंद्र सरकारच्या वतीने कोणीही प्रतिनिधी उपस्थित नाही. मात्र, या प्रकरणाचे गांभीर्य पाहता आम्ही ही याचिका स्वीकारत आहोत. आम्ही या प्रकरणाची सुनावणी उद्याच ठेवणार असून, केंद्र सरकारने यावर तातडीने आवश्यक त्या सूचना आणि भूमिका न्यायालयात मांडाव्यात.” न्यायालयाने या आदेशाची आणि याचिकेची प्रत अतिरिक्त सॉलिसिटर जनरल (ASG) आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्राचे (NCT) स्थायी समुपदेशक यांना त्वरित बजावण्याचे निर्देश दिले आहेत.
“हा देशासमोर चाललेला आत्मबलिदानाचा प्रकार”; याचिकाकर्त्यांचा युक्तिवाद
याचिकाकर्ते वकील राकेश कुमार सैनी यांनी वांगचुक यांच्या उपोषणाची तुलना जपानी संस्कृतीतील ‘हाराकिरी’ (Harakiri – स्वतःचा जीव देण्याची प्रथा) या शब्दाशी केली. ते म्हणाले, “देशातील एका अत्यंत अलोकप्रिय आणि चौफेर टीका होत असलेल्या सरकारी धोरणाच्या विरोधात एक मानवाधिकार कार्यकर्ता आपल्या मूलभूत अधिकारांचा वापर करून शांततापूर्ण मार्गाने आंदोलन करत आहे. मात्र, सध्याची परिस्थिती पाहता ते संपूर्ण देशाच्या डोळ्यांदेखत एक प्रकारे आत्मबलिदानच करत आहेत. जर त्यांच्या जिवाला काही बरे-वाईट झाले, तर ती संपूर्ण देशासाठी आणि जागतिक पातळीवर भारतासाठी अत्यंत लज्जास्पद बाब ठरेल.”
‘सक्तीने अन्न भरवा आणि जीव वाचवा’; याचिकेत काय आहेत मागण्या?
सोनम वांगचुक हे गेल्या २८ जूनपासून जंतरमंतर येथे बेमुदत उपोषणाला बसले आहेत. देशातील वाढत्या पेपरफुटीच्या प्रकरणांमुळे केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा द्यावा, ही त्यांची मुख्य मागणी आहे.
याचिकाकर्त्यांनी न्यायालयात सादर केलेल्या अत्यंत चिंताजनक माहितीनुसार:
१. प्रकृतीत कमालीची घट: उपोषणादरम्यान सोनम वांगचुक यांचे वजन तब्बल ८.५ किलोग्रॅमने घटले आहे.
२. जिवाला गंभीर धोका: जर हे उपोषण असेच सुरू राहिले, तर पुढील दोन दिवसांत वांगचुक यांच्या अंतर्गत अवयवांवर परिणाम होऊन त्यांचा जीव जाण्याची भीती डॉक्टरांनी व्यक्त केली आहे.
३. सक्तीने उपचार करण्याची मागणी: सरकारने त्यांना तातडीने सरकारी रुग्णालयात दाखल करून घ्यावे. मानवी शरीराला जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक असलेले द्रव अन्न, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे नळ्यांद्वारे सक्तीने (Force Feeding) त्यांच्या शरीरात पोहोचवावीत, जेणेकरून त्यांचा जीव वाचू शकेल.
याचिकेत असाही आरोप करण्यात आला आहे की, देशासाठी एवढे मोठे योगदान देणाऱ्या वांगचुक यांच्याशी सरकार एखाद्या कट्टर गुन्हेगारासारखे किंवा देशद्रोह्यासारखे वागत असून, त्यांच्या आरोग्याविषयी पूर्णपणे उदासीनता दाखवली जात आहे. “अनेक लोक आता देशाचा विवेक मेला असल्याचे बोलू लागले आहेत, परंतु न्यायालयाचा विवेक अजून जिवंत आहे याची मला खात्री आहे,” असे भावनिक आवाहन याचिकाकर्त्यांनी केले.
काय आहे ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) आणि हे आंदोलन?
सोनम वांगचुक हे २८ जून रोजी जंतरमंतर येथील आंदोलनात सहभागी झाले असले, तरी हे आंदोलन मूळचे ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) या संघटनेतर्फे २० जूनपासून सुरू आहे.
१. संघटनेची पार्श्वभूमी: ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ ही सुरुवातीला सोशल मीडियावर तरुणांमध्ये लोकप्रिय झालेली एक उपरोधात्मक आणि उपहासात्मक (Satirical) चळवळ आहे.
२. स्थापना: अमेरिकेतील बोस्टन शहरात राहणाऱ्या ‘दिपके’ (Dipke) नावाच्या एका तरुणाने या डिजिटल चळवळीची सुरुवात केली होती.
