Robot Hugs Student : तंत्रज्ञानाच्या अफाट प्रगतीमुळे आज जगभरात ‘ह्युमनॉईड’ (माणसासारखा दिसणारा प्रगत रोबोट) हा चर्चेचा विषय ठरत आहे. माणसासारख्या हुबेहूब हालचाली आणि संवाद साधण्याची क्षमता असलेल्या या यंत्रांमध्ये आता मानवी भावनांचे प्रतिबिंब उमटू लागले आहे का, असा गंभीर प्रश्न चीनमध्ये घडलेल्या एका विचित्र घटनेमुळे उपस्थित झाला आहे. एका सार्वजनिक नृत्य कार्यक्रमात सहभागी झालेल्या ह्युमनॉईड रोबोटने नाचता नाचता अचानक एका तरुणीला मिठी मारल्याने उपस्थितांच्या भुवया उंचावल्या असून, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) मर्यादांबाबत जागतिक स्तरावर चर्चा सुरू झाली आहे.
नेमकी घटना काय?
चीनमध्ये आयोजित एका भव्य सांस्कृतिक कार्यक्रमात अत्याधुनिक ह्युमनॉईड रोबोट्सच्या नृत्याचे सादरीकरण सुरू होते. प्रेक्षकांचे मनोरंजन करण्यासाठी हे यंत्रमानव तालावर डोलत असतानाच, एका रोबोटने अचानक नृत्याची लय सोडली. समोर उभ्या असलेल्या एका देखण्या तरुणीकडे जात या रोबोटने तिला थेट मिठी मारली. यंत्रमानवाच्या या अनपेक्षित कृत्यामुळे तिथे उपस्थित असलेले नागरिक अवाक झाले. काही क्षणांसाठी हा नृत्याचा भाग असल्याचे वाटले, परंतु रोबोटच्या हालचाली नैसर्गिक मानवी प्रतिसादासारख्या भासल्याने भीती आणि कुतूहलाचे वातावरण निर्माण झाले.
तांत्रिक बिघाड की कृत्रिम बुद्धिमत्तेची उत्क्रांती?
या घटनेनंतर आता जगभरातील तंत्रज्ञान तज्ज्ञांमध्ये दोन गट पडले आहेत. एका गटाच्या मते, हा केवळ एक तांत्रिक बिघाड किंवा रोबोटच्या प्रोग्रामिंगमधील त्रुटी असू शकते. मात्र, दुसऱ्या गटाला असे वाटते की, प्रगत ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’मुळे (AI) हे रोबोट आता मानवी स्वभाव, आकर्षण आणि वर्तणुकीचे अनुकरण करू लागले आहेत. रोबोटने हे कृत्य स्वयंप्रेरणेने केले की कोणीतरी रिमोट कंट्रोल किंवा सॉफ्टवेअरच्या माध्यमातून त्याच्याकडून हे करवून घेतले, यावर सध्या सखोल संशोधन आणि काथ्याकूट सुरू झाला आहे.
यंत्रमानवाच्या नैतिकतेचा प्रश्न ऐरणीवर
ह्युमनॉईड रोबोट्सची निर्मिती माणसाची कामे सोपी करण्यासाठी केली जात असली, तरी त्यांच्यामध्ये माणसासारखे गुण-दोष निर्माण होणे हे भविष्यातील धोक्याचे लक्षण मानले जात आहे.
चीनमध्ये यंत्रमानवाचे ‘अजब’ वर्तन; नृत्याच्या कार्यक्रमात तरुणीला मारली मिठी, ड्रोन सिग्नल्सचा अडथळा ठरला कारणीभूत-
चीनच्या शांक्सी प्रांतातील ‘चाँगकिंग नॉर्मल युनिव्हर्सिटी’मध्ये आयोजित एका सांस्कृतिक कार्यक्रमात तंत्रज्ञान आणि कलेचा अनोखा संगम पाहायला मिळाला. मात्र, याच कार्यक्रमात एका प्रगत ह्युमनॉईड रोबोटने (यंत्रमानव) केलेल्या अनपेक्षित कृत्यामुळे उपस्थितांमध्ये मोठी खळबळ उडाली. संगीताच्या तालावर हुबेहूब माणसांप्रमाणे नृत्य करणाऱ्या या रोबोटने अचानक आपल्या सह-नृत्यांगनेला मिठी मारल्याने तंत्रज्ञानाच्या सुरक्षिततेबाबत पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.
कार्यक्रमातील थरार आणि अनपेक्षित वळण-
कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित या ह्युमनॉईड रोबोटचे सादरीकरण हे या कार्यक्रमाचे मुख्य आकर्षण होते. हा यंत्रमानव अत्यंत सफाईदारपणे संगीताच्या ठेक्यावर हालचाली करत होता, ज्याकडे पाहून प्रेक्षक थक्क झाले होते. मात्र, सादरीकरण सुरू असतानाच उत्साहाच्या भरात या रोबोटने बाजूला नृत्य करत असलेल्या एका तरुणीला घट्ट मिठी मारली. हा प्रकार इतका अनपेक्षित होता की, स्टेजवरील कलाकार आणि प्रेक्षक क्षणभर गोंधळून गेले. परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून आयोजकांनी तातडीने हस्तक्षेप केला आणि रोबोटला त्या तरुणीपासून दूर ओढले.
ड्रोन सिग्नल्सचा तांत्रिक हस्तक्षेप-
रोबोटकडून असे वर्तन का घडले, यावर आयोजकांनी सविस्तर खुलासा केला आहे. त्यांच्या मते, हा कोणत्याही प्रकारचा प्रोग्रामिंग दोष नसून तो एक बाह्य तांत्रिक अडथळा होता. ज्या वेळी हा नृत्याचा कार्यक्रम सुरू होता, त्या परिसरात चित्रीकरणासाठी अनेक ड्रोन उडत होते. या ड्रोनमधून निघणाऱ्या तीव्र ‘इलेक्ट्रॉनिक सिग्नल्स’मुळे ह्युमनॉईड रोबोटच्या नियंत्रण प्रणालीमध्ये (Sensors) हस्तक्षेप झाला. या सिग्नल्समधील गोंधळामुळे रोबोटच्या संचलनात तांत्रिक बिघाड झाला आणि त्यातूनच हे अनपेक्षित कृत्य घडले, असे स्पष्टीकरण विद्यापीठ प्रशासनाकडून देण्यात आले आहे.
ह्युमनॉईड रोबोटची ‘मिठी’ स्वयंप्रेरित नव्हती; चाँगकिंग विद्यापीठाने तांत्रिक त्रुटींवरून दिले सविस्तर स्पष्टीकरण-
यंत्रांना मानवी भावना असू शकतात का, या चर्चेला उधाण आले असतानाच आता विद्यापीठ प्रशासनाने यावर अधिकृत भूमिका मांडली आहे. हा प्रकार रोबोटची स्वयंप्रेरित कृती नसून केवळ पूर्वनियोजित आराखड्यातील (प्रोग्रॅम) विसंगतीमुळे घडलेला एक तांत्रिक अपघात असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
संचलनातील त्रुटी आणि मानवी हस्तक्षेप-
या घटनेवर स्पष्टीकरण देताना चाँगकिंग विद्यापीठाचे उपसंचालक गाओ ह्युआन यांनी तांत्रिक बाजू मांडली. त्यांच्या मते, कोणत्याही ह्युमनॉईड रोबोटच्या हालचाली या त्याला दिलेल्या विशिष्ट ‘प्रोग्रॅमिंग’वर अवलंबून असतात. “रोबोट स्वतःहून कोणताही निर्णय घेऊ शकत नाही. नृत्याच्या सादरीकरणासाठी एक विशिष्ट ‘पॅटर्न’ किंवा आराखडा ठरवून दिलेला असतो. जर प्रत्यक्ष सादरीकरणाच्या वेळी मानवी नर्तकांनी त्यांच्या हालचालींमध्ये किंवा ठरलेल्या पॅटर्नमध्ये किंचितही बदल केला, तर ह्युमनॉईड रोबोटच्या सेन्सर्समध्ये गोंधळ निर्माण होतो. संचलनातील याच विसंगतीमुळे रोबोटकडून अशा चुका संभवतात,” असे ह्युआन यांनी नमूद केले.
स्वयंप्रेरणेचा दावा फेटाळला-
यंत्रमानवामध्ये मानवी भावना किंवा स्वतःचे विचार विकसित झाले आहेत, हा दावा उपसंचालकांनी पूर्णपणे फेटाळून लावला आहे. रोबोटने केलेली कृती ही त्याच्या यंत्रणेला मिळालेल्या चुकीच्या संदेशाचा (सिग्नल) परिणाम होती. कार्यक्रमात सहभागी झालेल्या मानवी कलाकारांच्या हालचाली आणि रोबोटचे प्रोग्रॅमिंग यांचा मेळ न बसल्यामुळे ही ओढाताण झाली असावी. त्यामुळे या घटनेकडे ह्युमनॉईडची ‘स्वयंप्रेरित कृती’ म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल, असे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
यंत्रमानवाच्या प्रगतीची दोन टोके: साडी नेसलेल्या रोबोटपासून ते धावपटूंना मागे टाकणाऱ्या ‘हाय-स्पीड’ यंत्रांपर्यंत!
तंत्रज्ञानाच्या वेगाने बदलणाऱ्या युगात रोबोट अर्थात यंत्रमानव आता केवळ कारखान्यांपुरते मर्यादित राहिले नसून, ते मानवी जीवनाच्या विविध क्षेत्रांत सक्रिय सहभाग नोंदवत आहेत. रोबोटिक्सच्या या क्षेत्रातून वेळोवेळी आश्चर्यकारक माहिती समोर येत असते. कधी हे यंत्रमानव आपल्या संस्कृतीशी एकरूप होताना दिसतात, तर कधी आपल्या शारीरिक क्षमतेच्या मर्यादांना आव्हान देताना दिसतात. अलीकडच्या काळात घडलेल्या काही घटनांमुळे यंत्रमानवाच्या या विविधांगी रूपांची जगभरात चर्चा होत आहे.
सांस्कृतिक आविष्कार: जेव्हा रोबोट साडी नेसून मतदारांच्या स्वागताला उभा राहतो
यंत्रमानवाचा एक अत्यंत सकारात्मक आणि कौतुकास्पद प्रयोग नुकताच एका मतदान केंद्रावर पाहायला मिळाला. लोकशाहीच्या उत्सवात तंत्रज्ञानाची जोड देताना, एका मतदान केंद्रावर चक्क साडी परिधान केलेला एक रोबोट तैनात करण्यात आला होता. भारतीय वेशभूषेतील या यंत्रमानवाने केवळ मतदारांचे लक्ष वेधून घेतले नाही, तर त्यांना मतदानासाठी प्रोत्साहितही केले.
बीजिंगमध्ये यंत्रमानवाची ‘विशाल झेप’: मानवी वेगाला आव्हान
दुसरीकडे, तंत्रज्ञानाच्या महासत्तेकडे कूच करणाऱ्या चीनमध्ये नुकत्याच पार पडलेल्या एका अर्ध-मॅरेथॉन शर्यतीने जागतिक रोबोटिक्स क्षेत्राचे लक्ष वेधून घेतले होते. या स्पर्धेत सहभागी झालेल्या ह्युमनॉईड रोबोट्सनी (मानवाप्रमाणे दिसणारे यंत्रमानव) केवळ शर्यत पूर्ण केली नाही, तर व्यावसायिक धावपटूंनाही मागे टाकत आपल्या वाढत्या क्षमतेचे दर्शन घडवले होते. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने यंत्रांनी मानवी शारीरिक कौशल्यांवर मात केल्याचे हे एक ऐतिहासिक उदाहरण ठरले होते.
गेल्या वर्षीच्या अपयशावर मात आणि तांत्रिक उत्क्रांती-
या स्पर्धेचा इतिहास पाहता, गेल्या वर्षीच्या पहिल्या प्रयत्नात अनेक तांत्रिक अडचणी समोर आल्या होत्या. त्यावेळी बहुतांश रोबोट्सना २१ किलोमीटरचे अंतर पार करणे अशक्य झाले होते, तर शर्यत पूर्ण करणाऱ्या विजेत्या रोबोटला तब्बल २ तास ४० मिनिटे लागली होती. हा वेळ मानवी धावपटूंच्या तुलनेत अत्यंत संथ होता. मात्र, यावर्षी चित्र पूर्णपणे पालटलेले पाहायला मिळाले. निम्म्याहून अधिक रोबोट्सनी कोणत्याही रिमोट कंट्रोलशिवाय, केवळ स्वतःच्या अंतर्गत प्रणालीवर (Autonomous System) अवलंबून राहत कठीण मार्ग यशस्वीपणे पार केला होता. संभाव्य अपघात टाळण्यासाठी प्रशासनाने सुमारे १२,००० मानवी धावपटू आणि यंत्रमानवांसाठी स्वतंत्र धावपट्टीची (ट्रॅक) व्यवस्था केली होती.
विश्वविक्रमाला गवसणी आणि ‘ऑनर’चे निर्विवाद वर्चस्व-
या स्पर्धेत चिनी स्मार्टफोन उत्पादक कंपनी ‘ऑनर’ने (Honor) विकसित केलेल्या रोबोटने ५० मिनिटे २६ सेकंदात शर्यत पूर्ण करून सर्वांना थक्क केले होते. विशेष म्हणजे, ही वेळ युगांडाच्या जेकब किप्लिमोने लिस्बनमध्ये प्रस्थापित केलेल्या हाफ-मॅरेथॉनच्या जागतिक विक्रमापेक्षाही काही मिनिटांनी कमी होती. ‘हुवावे’पासून विभक्त झालेल्या ‘ऑनर’ कंपनीच्या रोबोट्सनी पहिल्या तिन्ही क्रमांकांवर आपले नाव कोरले होते. मानवी विजेत्यांपेक्षा सुमारे १० मिनिटे कमी वेळ नोंदवत या यंत्रमानवांनी भविष्यातील वेगाची नवी व्याख्या अधोरेखित केली होती.
उत्कृष्ट बनावट आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान-
या ऐतिहासिक विजयाचे श्रेय रोबोटच्या विशेष रचनेला देण्यात आले होते. विजेत्या संघाचे मुख्य अभियंता डू शियाओदी यांनी माहिती दिली होती की, या रोबोटचा विकास केवळ एका वर्षाच्या कालावधीत करण्यात आला होता. या यंत्रमानवाला ९० ते ९५ सेंटीमीटर लांबीचे पाय बसवण्यात आले होते, जे हुबेहूब जागतिक दर्जाच्या मानवी धावपटूंच्या शारीरिक रचनेशी साधर्म्य राखणारे होते.
