SBI Bank Strike : देशातील सर्वात मोठी सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक असलेल्या ‘स्टेट बँक ऑफ इंडिया’च्या (SBI) कर्मचाऱ्यांनी २५ आणि २६ मे रोजी पुकारलेला दोन दिवसीय नियोजित संप अखेर पुढे ढकलण्यात आला आहे. बँक व्यवस्थापन आणि कर्मचारी संघटनांच्या प्रतिनिधींमध्ये झालेल्या निर्णायक चर्चेनंतर हा सकारात्मक तोडगा निघाला आहे. या निर्णयामुळे सोमवारी आणि मंगळवारी बँकिंग सेवा विस्कळीत होण्याची भीती आता दूर झाली असून, देशभरातील सर्व शाखांमध्ये नेहमीप्रमाणे कामकाज सुरू राहणार आहे. ऐन कामाच्या दिवसांत होणारा हा संप टळल्याने कोट्यवधी खातेदारांना आणि सर्वसामान्य नागरिकांना मोठा दिलासा मिळाला आहे.
या संपाच्या पार्श्वभूमीवर, शुक्रवारी मुंबईतील स्टेट बँकेच्या कॉर्पोरेट सेंटरमध्ये बँक व्यवस्थापन आणि कर्मचारी महासंघाच्या पदाधिकाऱ्यांची एक उच्चस्तरीय बैठक पार पडली. या बैठकीत कर्मचाऱ्यांच्या प्रलंबित मागण्यांवर सविस्तर ऊहापोह करण्यात आला. ‘एसबीआय स्टाफ असोसिएशन’च्या (बंगाल सर्कल) सचिव सुदीप दत्ता यांनी यासंदर्भात माहिती देताना स्पष्ट केले की, व्यवस्थापनासोबत झालेली ही चर्चा अत्यंत विधायक आणि सकारात्मक वातावरणात पार पडली. महासंघाने मांडलेल्या अनेक कळीच्या मुद्द्यांवर आणि मागण्यांवर व्यवस्थापनाने सकारात्मक पावले उचलण्याचे आश्वासन दिले असून, काही तांत्रिक बाबींवर महत्त्वपूर्ण प्रगती झाली आहे.
बँकेच्या कामकाजात कर्मचाऱ्यांच्या हिताचे रक्षण व्हावे आणि त्यांच्या न्याय्य मागण्यांची पूर्तता व्हावी, या उद्देशाने हा संपाचा इशारा देण्यात आला होता. मात्र, चर्चेतून मार्ग निघत असल्याचे पाहून कर्मचारी संघटनांनी आपली भूमिका मवाळ केली आणि जनहिताचा विचार करून संप स्थगित करण्याचा निर्णय घेतला. व्यवस्थापनाने दाखवलेली लवचिकता आणि कर्मचाऱ्यांच्या समस्या सोडवण्याबाबत दिलेली ग्वाही यामुळे हा तिढा सुटण्यास मदत झाली आहे. जर हा संप झाला असता, तर रोख व्यवहार, धनादेश वटवणे आणि इतर महत्त्वाच्या वित्तीय सेवांवर त्याचा मोठा परिणाम झाला असता. सध्या तरी हा संप पूर्णपणे रद्द न करता ‘पुढे ढकलण्यात’ आला आहे, ज्याचा अर्थ असा की व्यवस्थापनाने दिलेल्या आश्वासनांची पूर्तता कशा प्रकारे होते, यावर संघटनांचे बारीक लक्ष असेल.
बकरी ईद निमित्त बँकांना दोन दिवस सुट्टी; भारतीय रिझर्व्ह बँकेकडून सुट्ट्यांची सूची जाहीर-
स्टेट बँक ऑफ इंडियाच्या कर्मचाऱ्यांनी संप मागे घेतल्यामुळे ग्राहकांना दिलासा मिळाला असला, तरी आगामी आठवड्यात सलग दोन दिवस बँकांच्या कामकाजावर सुट्ट्यांचा परिणाम होणार आहे. २७ मे आणि २८ मे रोजी ‘बकरी ईद’ (ईद-उल-अजहा) हा सण साजरा केला जाणार असल्याने, या काळात सार्वजनिक आणि खासगी क्षेत्रातील बँकांच्या शाखा बंद राहतील. भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) प्रसिद्ध केलेल्या अधिकृत सुट्ट्यांच्या वेळापत्रकानुसार, हा निर्णय घेण्यात आला असून नागरिकांनी आपले आर्थिक व्यवहार त्यानूसार नियोजित करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात भौगोलिक स्थानानुसार सण साजरे करण्याच्या पद्धती आणि तारखांमध्ये तफावत आढळते. चंद्राच्या दर्शनावर आधारित या सणाचे महत्त्व लक्षात घेऊन, रिझर्व्ह बँकेने वेगवेगळ्या राज्यांमधील परिस्थितीनुसार दोन दिवसांची सुट्टी जाहीर केली आहे. काही राज्यांमध्ये २७ मे रोजी, तर काही ठिकाणी २८ मे रोजी बँकांचे व्यवहार बंद राहतील. यामुळे खातेदारांनी आपल्या स्थानिक बँकेच्या सुट्ट्यांच्या वेळापत्रकाची खात्री करून घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून महत्त्वाच्या कामांत कोणताही अडथळा निर्माण होणार नाही.
बँकांच्या शाखा जरी प्रत्यक्ष कामकाजासाठी बंद असल्या, तरी डिजिटल बँकिंगच्या युगात ग्राहकांना मोठा आधार मिळणार आहे. सुट्ट्यांच्या या कालावधीत बँकांचे इंटरनेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग आणि युपीआय (UPI) यांसारख्या ऑनलाइन सेवा अविरतपणे सुरू राहतील. तसेच, रोख रकमेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी एटीएम (ATM) सेवा देखील उपलब्ध असेल. त्यामुळे दैनंदिन व्यवहारांवर कोणताही मोठा परिणाम होणार नसला, तरी धनादेश वटवणे (Cheque Clearance) किंवा प्रत्यक्ष बँक शाखेत जाऊन करावी लागणारी कामे प्रलंबित राहू शकतात.
बकरी ईद निमित्त बँकांच्या सुट्ट्यांचे प्रादेशिक नियोजन; विविध राज्यांनुसार वेळापत्रकात बदल-
बकरी ईदच्या पवित्र सणाचे औचित्य साधून भारतीय स्टेट बँकेसह (SBI) इतर सर्व बँकांच्या कामकाजाबाबत रिझर्व्ह बँकेने स्पष्ट निर्देश जारी केले आहेत. त्यानुसार, देशातील भौगोलिक वैविध्य आणि धार्मिक प्रथांनुसार सुट्ट्यांचे वितरण करण्यात आले आहे. भारतातील बहुतांश राज्यांमध्ये २७ मे रोजी बकरी ईद साजरी केली जाणार असल्याने, त्या दिवशी बँकांचे कामकाज अधिकृतपणे बंद राहणार आहे. मात्र, काही विशिष्ट प्रांतांमध्ये स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयानुसार ही सुट्टी २८ मे रोजी निश्चित करण्यात आली आहे. यामुळे खातेदारांनी आपापल्या क्षेत्रातील स्थानिक सुट्ट्यांची खातरजमा करूनच बँकेशी संबंधित कामांचे नियोजन करणे हिताचे ठरेल.
विशेषतः जम्मू-काश्मीरमधील बँकिंग मंडळांच्या बाबतीत रिझर्व्ह बँकेने वेगळी नियमावली अवलंबली आहे. तिथे या सणाचे महत्त्व आणि स्थानिक परंपरा लक्षात घेऊन २७ मे आणि २८ मे अशा दोन्ही दिवसांची अधिकृत सुट्टी जाहीर करण्यात आली आहे. जम्मू-काश्मीरमध्ये सलग दोन दिवस बँकांचे दरवाजे बंद राहणार असल्याने, तिथल्या ग्राहकांना आपली आर्थिक कामे पूर्ण करण्यासाठी डिजिटल माध्यमांचा किंवा एटीएम सेवांचा आधार घ्यावा लागणार आहे. उर्वरित भारताच्या तुलनेत या केंद्रशासित प्रदेशात सणासुदीचा उत्साह आणि सार्वजनिक सुट्ट्यांचे स्वरूप अधिक विस्तृत ठेवण्यात आले आहे.
बँक व्यवस्थापनाने स्पष्ट केले आहे की, जरी प्रत्यक्ष शाखांमधील खिडक्या बंद असल्या, तरी तांत्रिक सेवांमध्ये कोणताही खंड पडणार नाही. ऑनलाइन व्यवहार, एनईएफटी (NEFT) आणि आरटीजीएस (RTGS) यांसारख्या सेवा नियोजित वेळेनुसार कार्यरत राहतील. मात्र, ज्या कामांसाठी प्रत्यक्ष उपस्थिती अनिवार्य आहे, जसे की सुरक्षित जमा कक्ष (Lockers) किंवा नवीन खाते उघडणे, अशा कामांसाठी ग्राहकांना सुट्टीनंतरचा दिवस उजाडावा लागेल. विविध राज्यांमधील या भिन्न सुट्ट्यांमुळे आंतरराज्यीय धनादेश वटवण्याच्या प्रक्रियेत अल्पसा विलंब होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
बँक कर्मचाऱ्यांच्या प्रलंबित मागण्या आणि संप पुकारण्यामागची पार्श्वभूमी: कर्मचाऱ्यांच्या हितासाठी ‘AISBISF’ची आक्रमक भूमिका-
स्टेट बँक ऑफ इंडियाच्या (SBI) कर्मचाऱ्यांनी पुकारलेल्या या देशव्यापी संपाच्या इशाऱ्यामागे प्रदीर्घ काळ प्रलंबित असलेल्या समस्या आणि कर्मचाऱ्यांच्या हिताचे रक्षण हे मुख्य हेतू होते. ‘ऑल इंडिया स्टेट बँक ऑफ इंडिया स्टाफ फेडरेशन’ (AISBISF) या संघटनेने एकूण १६ प्रमुख मागण्यांचे सनद व्यवस्थापनासमोर मांडले होते. ही संघटना केवळ पगारवाढीसाठीच नव्हे, तर कर्मचाऱ्यांच्या मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करणे, कामाच्या ठिकाणी पोषक आणि सुरक्षित वातावरण सुनिश्चित करणे तसेच ग्राहकांना देण्यात येणाऱ्या सेवांचा दर्जा उंचावण्यासाठी व्यवस्थापनावर दबाव निर्माण करण्याच्या उद्देशाने सक्रिय झाली होती. कर्मचाऱ्यांवरील कामाचा वाढता ताण आणि विसंगत नियमावली यांविरुद्ध दाद मागण्यासाठी संपाचे हत्यार उपसण्यात आले होते.
‘AISBISF’ ही स्टेट बँकेच्या कर्मचाऱ्यांचे राष्ट्रीय स्तरावर प्रतिनिधित्व करणारी एक शिखर संघटना आहे. कर्मचाऱ्यांचे वेतन, भत्ते, पदोन्नतीची धोरणे आणि कामाच्या तासांमधील सुसूत्रता यांसारख्या गंभीर विषयांवर ही संघटना व्यवस्थापनाशी निरंतर संवाद आणि वाटाघाटी करत असते. जेव्हा व्यवस्थापनाकडून कर्मचाऱ्यांच्या रास्त मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले जाते, तेव्हा सनदशीर मार्गाने विरोध दर्शवण्यासाठी ही संघटना संपाची हाक देते. यंदाच्या संपात केवळ वैयक्तिक लाभ नसून, बँकेच्या एकूणच कामकाजाची परिस्थिती सुधारून ग्राहकांसाठी अधिक पारदर्शक आणि कार्यक्षम व्यवस्था निर्माण करण्याचा व्यापक दृष्टिकोनही समाविष्ट होता.
या प्रस्तावित संपाच्या वेळापत्रकाचा विचार केल्यास, ग्राहकांच्या अडचणीत भर पडण्याची शक्यता होती कारण त्याआधीच साप्ताहिक सुट्ट्यांमुळे बँका बंद होत्या. नियमानुसार, भारतातील सर्व बँकांना प्रत्येक महिन्याच्या दुसऱ्या आणि चौथ्या शनिवारी सार्वजनिक सुट्टी असते. त्यानुसार, २३ मे रोजी महिन्याचा चौथा शनिवार आणि २४ मे रोजी रविवार असल्याने बँकांचे कामकाज आधीच दोन दिवस बंद होते. जर २५ आणि २६ मे रोजीचा संप अमलात आला असता, तर सलग चार दिवस बँकिंग सेवा ठप्प झाल्या असत्ता, ज्यामुळे कोट्यवधी रुपयांचे आर्थिक व्यवहार रखडण्याची भीती निर्माण झाली होती. बँकिंग क्षेत्रातील सुट्ट्यांच्या या नियमावलीमुळे आणि प्रस्तावित संपाच्या इशाऱ्यामुळे बँकिंग व्यवहारांवर मोठे संकट ओढवणार होते. मात्र, कर्मचारी संघटनांनी व्यवस्थापनाशी केलेल्या यशस्वी चर्चेनंतर जनहिताला प्राधान्य देत नरमाईची भूमिका घेतली.
