El Nino : भारतीय हवामान आणि कृषी क्षेत्रासाठी यंदाचे वर्ष अत्यंत आव्हानात्मक ठरण्याचे संकेत मिळत आहेत. अमेरिकेची प्रतिष्ठित हवामान संस्था ‘नॅशनल ओशनिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन’ (NOAA) ने वर्तवलेल्या ताज्या अंदाजानुसार, प्रशांत महासागरात ‘एल निनो’ (El Nino) सक्रिय होण्याची प्रक्रिया अत्यंत वेगाने सुरू असून, त्याचे पडसाद भारतीय मान्सूनवर उमटण्याची दाट शक्यता आहे. या नैसर्गिक बदलामुळे यंदा भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याचा प्राथमिक अंदाज असून, मे ते जुलै या कालावधीतच एल निनो पूर्णपणे सक्रिय होण्याची चिन्हे आहेत.
प्रशांत महासागराच्या तापमानात वाढ
‘नोआ’ने आपल्या अहवालात स्पष्ट केले आहे की, विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील पृष्ठभागाचे तापमान अपेक्षेपेक्षा अधिक वेगाने वाढत आहे. ही हवामान स्थिती भारतीय मान्सूनसाठी अत्यंत प्रतिकूल मानली जाते. विशेष चिंतेची बाब म्हणजे, ही धोकादायक स्थिती केवळ मान्सूनच्या सुरुवातीपुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण हंगामात कायम राहू शकते. गेल्या महिन्यात एल निनो सक्रिय होण्याची शक्यता ६१% वर्तवण्यात आली होती, मात्र समुद्राच्या तापमानातील बदल पाहता आता हा धोका ८२ टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे. यामुळे यंदा पावसाळा लहरी आणि अपुरा राहण्याची भीती हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
हवामान विभागाचा इशारा आणि दुष्काळाचा धोका
भारतीय हवामान विभागाचे (IMD) महासंचालक डॉ. मृत्युंजय महापात्रा यांनी या परिस्थितीचे गांभीर्य अधोरेखित करताना सांगितले की, एल निनोच्या वाढत्या तीव्रतेचा थेट परिणाम दक्षिण-पश्चिम मान्सूनच्या वाऱ्यांवर होतो. जेव्हा जेव्हा एल निनो सक्रिय होतो, तेव्हा भारतीय उपखंडातील पर्जन्यमान विस्कळीत होते. यामुळे देशातील अनेक राज्यांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस होऊन दुष्काळाचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढणार आहे. विशेषतः खरीप हंगामातील पिकांवर याचे विपरीत परिणाम होऊन ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठा फटका बसण्याची शक्यता आहे.
पाणी नियोजनाचे आव्हान
सध्याची एकूणच हवामान स्थिती पाहता, देशातील जलसाठ्यांचे व्यवस्थापन करणे हे प्रशासनासमोर मोठे आव्हान असणार आहे. पावसाची अनिश्चितता आणि वाढत्या उन्हामुळे बाष्पीभवनाचा वेग वाढल्यास पाणीटंचाईची समस्या अधिक तीव्र होऊ शकते.
‘एल निनो’म्हणजे काय? ८२% शक्यतेसह भारतासह आशियाई देशांवर दुष्काळाचे सावट
हवामान विशेष: जागतिक हवामान चक्रात ‘एल निनो’ ही अत्यंत गुंतागुंतीची आणि घातक समजली जाणारी स्थिती आता पूर्णपणे सक्रिय होण्याच्या मार्गावर आहे. अमेरिकन हवामान संस्था ‘नोआ’ने (NOAA) दिलेल्या ताज्या माहितीनुसार, यंदा मे ते जुलै या कालावधीत एल निनो विकसित होण्याची शक्यता ८२ टक्क्यांपर्यंत वाढली आहे. केवळ सक्रिय होणेच नव्हे, तर ही स्थिती आगामी हिवाळ्यापर्यंत म्हणजेच डिसेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत कायम राहण्याची शक्यता तब्बल ९६ टक्के आहे. यामुळे संपूर्ण जगाच्या, विशेषतः भारताच्या हवामान पद्धतीत मोठी उलथापालथ होण्याची चिन्हे आहेत.
‘एल निनो’ची कार्यपद्धती आणि मान्सूनवरील आघात-
शास्त्रीय भाषेत सांगायचे तर, एल निनोमुळे विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील पाणी असामान्यपणे उष्ण होते. समुद्राच्या या वाढलेल्या तापमानाचा थेट परिणाम वाऱ्याच्या वाहण्याच्या पद्धतीवर आणि दिशांवर होतो. जेव्हा एल निनो सक्रिय होतो, तेव्हा तो प्रशांत महासागरातून भारतीय उपखंडाकडे येणाऱ्या आर्द्रतायुक्त मान्सून वाऱ्यांच्या प्रवाहात अडथळा निर्माण करतो. हे बाष्पयुक्त वारे क्षीण झाल्यामुळे किंवा दिशा बदलल्यामुळे भारताकडे येणारा पाऊस रोखला जातो. परिणामी, नियमित पावसाचे चक्र विस्कळीत होऊन पावसाळ्यात दीर्घकालीन ओढ लागते, ज्याचे पर्यवसान भीषण दुष्काळात होते.
तीव्रतेचा अंदाज आणि जागतिक परिणाम-
यंदाचा एल निनो हा केवळ सामान्य नसून तो ‘स्ट्रॉंग’ (तीव्र) किंवा ‘व्हेरी स्ट्रॉंग’ (अतितीव्र) राहण्याची शक्यता सुमारे ६७ टक्के वर्तवण्यात आली आहे. या तीव्रतेमुळे जगभरातील विविध भागांत हवामानाची दोन टोकाची रूपे पाहायला मिळतील:
१. भारत आणि दक्षिण-पूर्व आशिया: या प्रदेशांमध्ये पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा अत्यंत कमी राहील. पर्जन्यमानातील या घटीमुळे शेतीचे मोठे नुकसान होण्याची आणि कडाक्याच्या उष्णतेच्या लाटा (Heat Waves) येण्याची दाट शक्यता आहे.
२. इंडोनेशिया आणि उत्तर ऑस्ट्रेलिया: आर्द्रतेमध्ये मोठी घट झाल्याने या भागात भीषण दुष्काळ पडू शकतो. जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यामुळे जंगलांमध्ये वणवा (Wildfire) पेटण्याचा धोकाही कित्येक पटींनी वाढणार आहे.
३. मध्य प्रशांत महासागर: याउलट, मध्य प्रशांत महासागराच्या क्षेत्रात समुद्राचे तापमान वाढल्याने तिथे मुसळधार पाऊस, ढगफुटी आणि चक्रीवादळांसारखी नैसर्गिक संकटे उद्भवू शकतात.
भविष्यातील आव्हाने-
एल निनोचा हा प्रभाव केवळ पर्जन्यमानापुरता मर्यादित नसून तो अन्नसुरक्षा आणि अर्थव्यवस्थेशी जोडलेला आहे. मान्सून कमकुवत राहिल्यास पाणीटंचाई आणि चारा टंचाईसारखे गंभीर प्रश्न उभे ठाकतील.
‘एल निनो’चा तडाखा: उत्तर, मध्य आणि पश्चिम भारतावर दुष्काळाचे सावट; शेती आणि जलसाठ्यांवर होणार गंभीर परिणाम-
हवामान विशेष: प्रशांत महासागरात वेगाने विकसित होत असलेल्या ‘एल निनो’ स्थितीमुळे भारतीय मान्सूनच्या वितरणात मोठी तफावत निर्माण होणार असल्याचे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत. या नैसर्गिक बदलाचा सर्वाधिक फटका उत्तर, पश्चिम आणि मध्य भारताला बसण्याची शक्यता असून, या विशाल भूप्रदेशात भीषण दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याचा धोका हवामान तज्ज्ञांनी वर्तवला आहे. पावसाच्या दीर्घकालीन खंडामुळे कृषी उत्पादनात मोठी घट होऊन ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर त्याचे गंभीर परिणाम होण्याची चिन्हे आहेत.
सर्वात संवेदनशील राज्ये आणि कालावधी-
हवामान अंदाजाच्या विश्लेषणानुसार, मान्सूनच्या उत्तरार्धात म्हणजेच ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यांमध्ये उत्तर भारतातील राज्यांची स्थिती अधिक चिंताजनक राहू शकते. विशेषतः पंजाब, हरियाणा आणि राजस्थान ही राज्ये या काळात सर्वाधिक संवेदनशील मानली जात आहेत. या राज्यांमध्ये पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा खूपच कमी राहण्याची शक्यता असल्याने, तेथील खरीप पिकांच्या काढणीवर आणि रब्बीच्या पेरणीवर संकटाचे ढग जमा झाले आहेत. त्याचप्रमाणे, मध्य आणि पश्चिम भारतात जिथे सामान्यतः चांगला पाऊस होतो, तिथेही यंदा मान्सूनचा जोर ओसरलेला पाहायला मिळेल.
मध्य प्रदेशातील विविध विभागांवर परिणाम-
मध्य भारताचा विचार करता, मध्य प्रदेशातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये पर्जन्यमानाची तूट मोठ्या प्रमाणावर जाणवेल. हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, खालील विभागांमध्ये पावसाची स्थिती अत्यंत चिंताजनक राहू शकते:
१. माळवा आणि निमाड परिसर: इंदूर आणि उज्जैन विभागांत पावसाची ओढ लागण्याची शक्यता आहे.
२. उत्तर आणि मध्य भाग: ग्वाल्हेर, चंबळ, नर्मदापुरम आणि सागर विभागांतही सामान्यपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज आहे.
३. पूर्व आणि बुंदेलखंड: जबलपूर, रीवा आणि शहडोल या विभागांनाही मान्सूनच्या लहरीपणाचा सामना करावा लागणार आहे.
काही क्षेत्रांना अल्प दिलासा-
एकूण देशात दुष्काळाची छाया असली तरी, भौगोलिक विविधतेमुळे काही मर्यादित भागांवर एल निनोचा प्रभाव कमी प्रमाणात जाणवण्याची शक्यता आहे. यामध्ये लडाख, राजस्थानचे काही विशिष्ट भाग, तेलंगणा आणि उत्तर भारतातील काही विखुरलेल्या क्षेत्रांचा समावेश आहे. या भागांमध्ये पावसाची स्थिती तुलनेने स्थिर राहू शकते, मात्र उर्वरित भारतासाठी आगामी पावसाळा हा कसोटीचा काळ ठरणार आहे.
अतिवृष्टीचा तडाखा असूनही पृथ्वीवर कोरड्या दुष्काळाचे सावट; निसर्गचक्रातील विसंगतीचा नवा खुलासा-
जागतिक पर्यावरण विशेष: पृथ्वीवरील पर्जन्यमानात एकूणच वाढ होत असल्याचे सांख्यिकीय आकडे सांगत असले, तरी प्रत्यक्षात मात्र जमीन आणि नैसर्गिक परिसंस्था वेगाने शुष्क होत असल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. प्रसिद्ध वैज्ञानिक नियतकालिक ‘नेचर’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका नवीन संशोधन अहवालानुसार, जागतिक हवामान बदलामुळे पावसाच्या वितरणाची नैसर्गिक पद्धत पूर्णपणे विस्कळीत झाली आहे. जगाच्या अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण वाढूनही जमीन मात्र ओलावा टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरत आहे.
पावसाच्या वितरणातील अनपेक्षित बदल-
या अभ्यासातील सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे पावसाच्या वितरणातील असमानता. पूर्वी पाऊस वर्षभरात ठराविक काळ आणि समान प्रमाणात विभागलेला असायचा, ज्यामुळे जमिनीला पाणी शोषण्यास पुरेसा वेळ मिळत असे. मात्र, आता पावसाचे स्वरूप बदलले असून तो अत्यंत कमी वेळात, मोठ्या आणि तीव्र वादळी स्वरूपात कोसळत आहे. अशा प्रकारच्या अतिवृष्टीच्या दोन कालखंडांमध्ये मोठा ‘कोरडा काळ’ (Dry Spell) निर्माण होत आहे. पावसाच्या या लहरीपणामुळे पावसाचे दिवस कमी झाले असले तरी, पडणाऱ्या पावसाची तीव्रता प्रचंड वाढली आहे.
जमीन पाणी शोषण्यास असमर्थ-
विज्ञानाच्या दृष्टीने या समस्येचे मूळ जमिनीच्या पाणी शोषण्याच्या मर्यादेत आहे. जेव्हा एकाच वेळी प्रचंड वेगाने पाऊस पडतो, तेव्हा मातीला इतक्या मोठ्या प्रमाणावर कोसळणारे पाणी शोषून घेण्यास अवधी मिळत नाही. परिणामी, हे पाणी जमिनीच्या पोटात जाण्याऐवजी पृष्ठभागावरून वेगाने वाहून जाते (Run-off). हे वाहून जाणारे पाणी नद्या आणि नाल्यांवाटे समुद्राला जाऊन मिळते, ज्यामुळे भूगर्भातील पाणी पातळीत अपेक्षित वाढ होत नाही.
बाष्पीभवनाचा वाढता वेग आणि शुष्कता-
जमिनीच्या पृष्ठभागावर साचलेले किंवा साठलेले पाणी देखील वाढत्या जागतिक तापमानामुळे फार काळ टिकत नाही. तीव्र उष्णतेमुळे या पाण्याचे वेगाने बाष्पीभवन होते, ज्यामुळे पाऊस पडून गेल्यानंतर काही काळातच जमीन पुन्हा कोरडी पडते. ही प्रक्रिया वारंवार घडल्यामुळे वनस्पती आणि एकूणच परिसंस्थेला आवश्यक असलेला सातत्यपूर्ण ओलावा मिळत नाही. यामुळे शेतीवर आणि नैसर्गिक वनसंपदेवर विपरीत परिणाम होत असून, अतिवृष्टी होऊनही ‘कोरड्या दुष्काळाची’ परिस्थिती निर्माण होत आहे.
पर्यावरणासमोर उभे ठाकलेले नवे संकट-
या संशोधनातून हे स्पष्ट होते की, केवळ पावसाचे प्रमाण वाढणे हे सुजलाम-सुफलाम परिस्थितीचे लक्षण राहिलेले नाही. पावसाची तीव्रता वाढणे आणि त्यातील खंड मोठे होणे हे पर्यावरणाच्या दृष्टीने घातक ठरत आहे.
