Patanjali Civil Services Academy : भारतीय संस्कृती, आधुनिक विज्ञान आणि राष्ट्रसेवेच्या भावनेवर आधारित आयएएस (IAS), आयपीएस (IPS) तसेच इतर केंद्रीय सेवांसाठी अधिकारी घडविण्याच्या उद्देशाने पतंजलीने ‘पतंजली सिव्हिल सर्व्हिसेस अकादमी’ सुरू (Patanjali Civil Services Academy)करण्याची घोषणा केली आहे. प्राचीन भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि आधुनिक प्रशासकीय गरजांचा समन्वय साधत देशाच्या प्रशासन व्यवस्थेला नवी दिशा देण्याचा या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमामागील उद्देश असल्याचे संस्थेकडून सांगण्यात आले.
ही अकादमी केवळ स्पर्धा परीक्षांमध्ये यश मिळवून देणारे अधिकारी घडविण्यावर भर देणार नाही, तर राष्ट्रहिताला सर्वोच्च प्राधान्य देणारे, मूल्याधिष्ठित आणि समाजाभिमुख नागरिक तयार करण्यासाठीही कार्य करणार आहे. दीर्घकालीन ध्येय म्हणून देशभरात एक कोटी समर्पित आणि राष्ट्रनिष्ठ नागरिक घडविण्याचे लक्ष्यही अकादमीने निश्चित केले आहे.
‘चारित्र्यवान अधिकारी हेच सुशासनाचे आधारस्तंभ’
अकादमीच्या उद्घोषणेप्रसंगी योगगुरू स्वामी रामदेव (Yoga Guru Swami Ramdev)यांनी या उपक्रमाला शिक्षण क्षेत्रातील ऐतिहासिक आणि परिवर्तनकारी (Transformational) पाऊल असे संबोधले. भारतात संविधानानुसार शासन चालते, मात्र कायद्यांची प्रभावी अंमलबजावणी ही अधिकाऱ्यांच्या चारित्र्य, मूल्ये आणि कार्यपद्धतीवर अवलंबून असते, असे त्यांनी नमूद केले.
“शिक्षण हे जगातील सर्वात मोठे सर्जनशील (Creative) कार्य आहे. ते व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व, नेतृत्वगुण आणि चारित्र्य घडवते. त्यामुळे प्रशासनात जाणाऱ्या तरुणांना केवळ ज्ञानच नव्हे, तर राष्ट्रसेवेची प्रेरणा आणि नैतिक मूल्यांची जाणीव देणे आवश्यक आहे,” असे स्वामी रामदेव म्हणाले.
‘त्रि-शिक्षण मॉडेल’वर भर
अकादमीत ‘त्रि-शिक्षण’ (Tri-Education Model) या संकल्पनेवर आधारित अभ्यासपद्धती राबविण्यात येणार आहे. या मॉडेलमध्ये आध्यात्मिक ज्ञान, प्रशासकीय उत्कृष्टता (Administrative Excellence) आणि शैक्षणिक कठोरता (Academic Rigor) यांचा समन्वय साधला जाईल.
स्वामी रामदेव यांच्या मते, हे मॉडेल ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांच्या त्रिवेणीसारखे कार्य करेल. यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ स्पर्धा परीक्षांसाठी तयार केले जाणार नाही, तर त्यांच्यात नेतृत्व, निर्णयक्षमता आणि सार्वजनिक जीवनातील जबाबदारीची जाणीवही विकसित केली जाईल.
NEP आणि भारतीय ज्ञान परंपरेशी सुसंगत अभ्यासक्रम
अकादमीचा अभ्यासक्रम राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP-2020) आणि भारतीय ज्ञान परंपरा (Indian Knowledge Systems – IKS) यांच्या तत्त्वांवर आधारित असेल. ‘वारसा आणि विज्ञान’ (Heritage and Science) तसेच ‘ज्ञान, प्रबोधन आणि संशोधन’ (Knowledge and Research) या संकल्पनांना केंद्रस्थानी ठेवून अभ्यासक्रमाची रचना करण्यात येणार आहे.
यामध्ये भारतीय इतिहास, राज्यशास्त्र, प्रशासन, संविधान, अर्थव्यवस्था आणि समकालीन घडामोडी यांच्यासोबतच भारतीय तत्त्वज्ञान, योग, संस्कृती आणि नैतिक नेतृत्व यांचाही समावेश असेल.
योग आणि प्राणायामातून मानसिक सक्षमता
अकादमीत विद्यार्थ्यांसाठी नियमित योग, ध्यान आणि प्राणायाम सत्रे आयोजित केली जाणार आहेत. उच्चस्तरीय प्रशासकीय जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी आवश्यक असलेली मानसिक ताकद, आत्मविश्वास, एकाग्रता आणि तणाव व्यवस्थापन (Stress Management) क्षमता विकसित करण्यावर विशेष भर दिला जाणार आहे.
संस्थेच्या मते, स्पर्धा परीक्षांतील यशासाठी केवळ अभ्यास पुरेसा नसून मानसिक स्थैर्य आणि सकारात्मक दृष्टिकोन तितकाच महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे योगाधारित जीवनशैली अकादमीच्या प्रशिक्षणाचा अविभाज्य भाग असेल.
प्रशासनाला वसाहतवादी मानसिकतेतून मुक्त करण्याचा प्रयत्न
माजी आयएएस अधिकारी डॉ. एन. पी. सिंह यांनी या उपक्रमाचे स्वागत करताना सांगितले की, ही अकादमी भारतीय प्रशासन व्यवस्थेला वसाहतवादी (Colonial) मानसिकतेतून बाहेर काढण्यास मदत करेल.
अधिकारी हे राज्यकर्ते नसून जनतेचे विश्वस्त (Trustees) आहेत, ही भावना रुजविण्याची गरज आहे. प्रशासनात सेवा, संवेदनशीलता आणि उत्तरदायित्व या मूल्यांना प्राधान्य देणारी पिढी घडविण्याचे काम ही अकादमी करेल,” असे त्यांनी सांगितले.
अवध ओझा यांच्या नेतृत्वाखाली मार्गदर्शन
देशातील प्रसिद्ध शिक्षक आणि नागरी सेवा मार्गदर्शक अवध ओझा हे या अकादमीचे नेतृत्व करणार आहेत. गेल्या २५ वर्षांत हजारो विद्यार्थ्यांना नागरी सेवांमध्ये यश मिळवून देण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
अकादमीच्या सुरुवातीच्या एका महिन्याच्या विशेष सत्रात अवध ओझा इतिहास, राष्ट्रनिर्मिती, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि प्रेरणा या विषयांवर विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणार आहेत.
“आमचे ध्येय विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती देणे नाही, तर त्यांच्यात विचार करण्याची क्षमता, विवेकबुद्धी, विश्लेषणात्मक दृष्टीकोन (Analytical Thinking) आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव विकसित करणे आहे,” असे अवध ओझा यांनी सांगितले.
निवासी कॅम्पससह जागतिक दर्जाच्या सुविधा
पतंजली विद्यापीठ परिसरात उभारण्यात येणारी ही पूर्ण निवासी (Residential) अकादमी अत्याधुनिक सुविधांनी सुसज्ज असेल. विद्यार्थ्यांना सात्त्विक वातावरण, आधुनिक ग्रंथालय, डिजिटल शिक्षण सुविधा (Digital Learning Infrastructure), क्रीडा संकुल, संशोधन केंद्रे आणि स्पर्धा परीक्षांसाठी आवश्यक सर्व शैक्षणिक साधने उपलब्ध करून दिली जाणार आहेत.
गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती, विशेष पुरस्कार आणि वैयक्तिक समुपदेशन (Counselling) सुविधाही उपलब्ध असतील. तसेच दिल्लीसह देशातील प्रमुख शैक्षणिक केंद्रांमधील अनुभवी प्राध्यापक विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणार आहेत.
राष्ट्रसेवेची नवी पिढी घडविण्याचा संकल्प
स्पर्धा परीक्षांमध्ये यश मिळवून देण्याबरोबरच राष्ट्रहित, सामाजिक बांधिलकी आणि नैतिक मूल्यांनी समृद्ध अधिकारी घडविण्याचा संकल्प पतंजली सिव्हिल सर्व्हिसेस अकादमीने केला आहे. भारतीय संस्कृतीची मुळे आणि आधुनिक प्रशासनाची गरज यांचा संगम साधत ही अकादमी नागरी सेवा क्षेत्रात एक नवा आदर्श निर्माण करेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
पतंजलीच्या विविध क्षेत्रांतील कार्य
पतंजली समूह हा केवळ दैनंदिन वापराच्या वस्तूंची निर्मिती करणारा उद्योगसमूह नसून गेल्या दोन दशकांत त्याने अनेक क्षेत्रांत विस्तार केला आहे. पतंजली आयुर्वेद आणि पतंजली फूड्स (Patanjali Foods) यांच्या माध्यमातून आयुर्वेदिक औषधे, अन्नप्रक्रिया, आरोग्य सेवा आणि ग्राहक वस्तू (FMCG) क्षेत्रात मोठे जाळे उभे करण्यात आले आहे. याशिवाय पतंजली योगपीठाच्या माध्यमातून योग, ध्यान आणि निसर्गोपचाराचा प्रसार देश-विदेशात केला जात आहे.
शिक्षण क्षेत्रातही पतंजलीने आचार्यकुलम, गुरुकुल आणि विविध शैक्षणिक संस्थांद्वारे भारतीय संस्कृती आणि आधुनिक शिक्षणाचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. तसेच पतंजली रिसर्च फाउंडेशन (Research Foundation) मार्फत आयुर्वेद, योग आणि पारंपरिक भारतीय ज्ञानपद्धतीवर वैज्ञानिक संशोधन केले जाते. कृषी क्षेत्रात शेतकऱ्यांकडून थेट कच्चा माल खरेदी करून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देण्याचे कामही समूहाकडून केले जाते. वस्त्रोद्योग (Textile), डिजिटल सेवा (Digital Services) आणि इतर विविध क्षेत्रांमध्येही पतंजलीने आपला विस्तार वाढविला आहे. अशा पार्श्वभूमीवर आता नागरी सेवा क्षेत्रासाठी ‘पतंजली सिव्हिल सर्व्हिसेस अकादमी’ची स्थापना हा समूहाच्या शैक्षणिक आणि राष्ट्रनिर्माणविषयक उपक्रमांतील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
हे देखील वाचा –
घाटकोपर-दादरनंतर गिरगावातही पांढऱ्या पट्ट्या ; मनसे-गिरगांवकर रस्त्यावर
