Strait of Hormuz Crisis: अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या लष्करी हल्ल्यांनंतर पश्चिम आशियात युद्धाचा भडका उडाला आहे. या संघर्षाचा सर्वात मोठा परिणाम होर्मुझची सामुद्रधुनी या जलमार्गावर होण्याची दाट शक्यता आहे.
हा केवळ एक समुद्रकिनारा नसून जागतिक अर्थव्यवस्थेची जीवनवाहिनी आहे. इराणने हा मार्ग बंद केल्याने जगाचा इंधन पुरवठा विस्कळीत होऊन मोठी आर्थिक आणीबाणी निर्माण होऊ शकते.
जगाचे ‘एनर्जी चोकपॉईंट’ आणि लष्करी महत्त्व
ओमान आणि इराणच्या दरम्यान असलेला हा अरुंद जलमार्ग इंधनासाठी जगातील सर्वात महत्त्वाचा मार्ग मानला जातो. या मार्गावरून दररोज सुमारे 20 दशलक्ष बॅरल तेल आणि जगातील नैसर्गिक वायूचा पाचवा हिस्सा वाहून नेला जातो.
सौदी अरेबिया, इराण, युएई, कुवेत आणि इराक यांसारखे प्रमुख तेल उत्पादक देश याच मार्गावरून आशियाई बाजारपेठेत तेल पाठवतात. यातील 90 टक्क्यांहून अधिक इराणचे तेल एकटा चीन खरेदी करतो.
होर्मुझची सामुद्रधुनी सर्वात अरुंद ठिकाणी केवळ 33 किमी रुंद आहे, तर जहाजांच्या वाहतुकीसाठीचा मार्ग फक्त 3 किमी इतकाच मर्यादित आहे. या मार्गावर इराणची होर्मुझ, क्युशम आणि लारक ही महत्त्वाची बेटे आहेत, ज्यामुळे इराणला या जलमार्गावर लष्करी वर्चस्व मिळते.
होर्मुझची सामुद्रधुनी: संघर्षाची संपूर्ण टाईमलाईन
- 1973 – तेल निर्बंध: इस्रायलला पाठिंबा देणाऱ्या पाश्चात्य देशांविरुद्ध अरब देशांनी तेल निर्बंध लादले होते. यामुळे पहिल्यांदाच आखाती ऊर्जा मार्गांचे महत्त्व जगाला उमजले.
- 1980–1988 – “टँकर वॉर”: इराण-इराक युद्धादरम्यान दोन्ही देशांनी एकमेकांचे तेलवाहू टँकर लक्ष्य केले. यात 500 हून अधिक जहाजांचे नुकसान झाले.
- 1988 – मोठी दुर्घटना: एका अमेरिकन युद्धनौकेने इराणचे प्रवासी विमान पाडले होते, ज्यामध्ये 290 लोकांचा मृत्यू झाला होता.
- 2012 – निर्बंधांची धमकी: अमेरिकेने इराणवर आर्थिक निर्बंध लादल्यानंतर इराणने हा मार्ग बंद करण्याची अधिकृत धमकी दिली होती.
- 2019 – टँकर्सवर हल्ले: युएईच्या किनारपट्टीवर चार जहाजांवर हल्ले झाले, ज्यामुळे अमेरिका आणि इराणमधील तणाव शिगेला पोहोचला होता.
- 2021 – टँकर जप्ती: इस्रायली कंपनीशी संबंधित एका टँकरवर ओमानच्या आखातात हल्ला झाला. इराणने या भागात आपली लष्करी सक्रियता वाढवली.
- 2023–2024 – जहाजे ताब्यात घेणे: एप्रिल 2024 मध्ये इराणने ‘MSC Aries’ हे जहाज जप्त केले. या काळात इराणने वारंवार या मार्गावरून जाणारी जहाजे ताब्यात घेतली.
- 2026 (चालू वर्ष) – लष्करी भडका: फेब्रुवारी 2026 मध्ये अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर थेट हल्ले केले. प्रत्युत्तर म्हणून इराणने होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद करण्याचे संकेत दिले आहेत, ज्यामुळे कच्च्या तेलाचे दर 150 डॉलर्सच्या पार जाण्याची भीती आहे.
