Commercial Induction Stove : गेल्या काही दिवसांपासून मध्यपूर्वेमध्ये इराण आणि इस्रायल यांच्यात सुरू असलेल्या भीषण युद्धजन्य संघर्षाचे पडसाद आता जागतिक स्तरावरून थेट महाराष्ट्राच्या अनेक भागापर्यंत उमटू लागले आहेत. महाराष्ट्रातील अनेक भागांना या युद्धाचा मोठा फटका बसला असून, येथील हॉटेल आणि रेस्टॉरंट व्यवसायासमोर मोठे संकट उभे राहिले आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील अस्थिरतेमुळे व्यावसायिक (कमर्शियल) गॅस सिलिंडरच्या पुरवठ्यावर अचानक मर्यादा आल्याने, हॉटेल चालकांचे दैनंदिन कामकाज विस्कळीत झाले आहे.
विशेषतः सातारा जिल्हा हा महाबळेश्वर, पाचगणी, कास पठार आणि ठोसेघर यांसारख्या पर्यटन स्थळांमुळे नेहमीच पर्यटकांनी गजबजलेला असतो. मात्र, इराण-इस्रायल युद्धामुळे खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या आयात-निर्यात साखळीवर विपरीत परिणाम झाला आहे. याचा थेट परिणाम म्हणून स्थानिक स्तरावर व्यावसायिक गॅस सिलिंडरचा पुरवठा कमालीचा घटला आहे. गॅस कंपन्यांकडून होणारा पुरवठा विलंबाने आणि मर्यादित स्वरूपात होत असल्याने, मोठ्या हॉटेल्सपासून ते छोट्या खानावळींपर्यंत सर्वांनाच स्वयंपाकासाठी लागणाऱ्या इंधनाची चिंता सतावू लागली आहे.
पुरवठा कमी झाल्यामुळे अनेक ठिकाणी गॅस सिलिंडरच्या उपलब्धतेसाठी मोठी प्रतीक्षा करावी लागत आहे. ज्या वेळी पर्यटकांचा ओघ वाढलेला असतो, अशा ऐन हंगामातच इंधनाचा तुटवडा जाणवू लागल्याने हॉटेल व्यावसायिकांचे आर्थिक नियोजन कोलमडले आहे. “गॅसचा साठा मर्यादित असल्याने ग्राहकांना सेवा कशी द्यायची?” असा यक्षप्रश्न सध्या रेस्टॉरंट मालकांसमोर उभा ठाकला आहे.
इंधन दरवाढीचा तडाखा: कोल्हापूर-साताऱ्यातील हॉटेल व्यवसायात ‘विद्युत क्रांती’; गॅस सिलिंडकडून व्यावसायिक ‘इंडक्शन’कडे वळले-
या दरवाढीचा सर्वाधिक महाराष्ट्रातील अनेक हॉटेल उद्योगाला बसला आहे. गॅस सिलिंडरच्या गगनाला भिडलेल्या किमतींमुळे हॉटेलचे आर्थिक गणित कोलमडल्याने, आता अनेक धाडसी व्यावसायिकांनी पारंपरिक इंधनाला पर्याय म्हणून आधुनिक ‘इंडक्शन’ आणि ‘इलेक्ट्रिक शेगड्यांचा’ (Electric Stoves) अवलंब करण्यास सुरुवात केली आहे.
कोल्हापुरी तांबडा-पांढरा रस्सा आणि सातारचा प्रसिद्ध कंदी पेढा यांसारख्या खाद्यसंस्कृतीसाठी हे दोन्ही जिल्हे ओळखले जातात. मात्र, व्यावसायिक सिलिंडरचे दर आवाक्याबाहेर गेल्याने हॉटेल मालकांसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले होते. गॅसच्या वाढत्या खर्चामुळे पदार्थांचे दर वाढवणे ग्राहकांसाठी परवडणारे नव्हते, तर जुन्या दरात सेवा देणे मालकांसाठी तोट्याचे ठरत होते. या पेचातून मार्ग काढण्यासाठी कोल्हापूर आणि साताऱ्यातील मोठ्या उपाहारगृहांपासून ते छोट्या टपऱ्यांपर्यंत अनेकांनी आता वीजेवर चालणाऱ्या उपकरणांकडे आपला मार्ग वळवला आहे.
व्यावसायिकांच्या मते, गॅस सिलिंडरच्या तुलनेत इंडक्शन आणि इलेक्ट्रिक शेगड्यांचा वापर करणे दीर्घकाळासाठी अधिक किफायतशीर ठरत आहे. गॅस संपण्याची भीती आणि त्याच्या वितरणासाठी होणारी प्रतीक्षा यांपासून सुटका मिळाल्याने कामात सुसूत्रता आली आहे. विशेषतः चहा, नाश्ता आणि काही विशिष्ट पदार्थ बनवण्यासाठी हाय-पॉवर इंडक्शनचा वापर वाढला आहे. यामुळे इंधनावरील खर्चात अंदाजे २० ते ३० टक्क्यांची बचत होत असल्याचे काही हॉटेल मालकांनी आवर्जून नमूद केले आहे.
गॅसला पर्याय म्हणून ‘इंडक्शन’ आणि ‘विद्युत शेगड्यांकडे’ व्यावसायिकांचा कल-
महाराष्ट्रातील अनेक हॉटेल्सना गॅसचा फटका जाणवत आहे. पण कोल्हापूर आणि सातारा जिल्ह्यातील काही हॉटेल व्यवसायिकांनी यावर जालीम उपाय शोधून काढला आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील पर्यटनाचा आणि खाद्यसंस्कृतीचा कणा असलेल्या कोल्हापूर आणि सातारा जिल्ह्यांतील हॉटेल व्यवसायावर सध्या अभूतपूर्व संकट ओढवले आहे. व्यावसायिक गॅस सिलिंडरच्या (Commercial Gas Cylinders) उपलब्धतेबाबत निर्माण झालेली अनिश्चितता आणि गॅस एजन्सींकडून होणारी अडवणूक यामुळे येथील हॉटेल व्यावसायिक मेटाकुटीला आले आहेत. गॅस सिलिंडर मिळवण्यात येणाऱ्या अडचणींमुळे व्यवसायाचा खर्च प्रचंड वाढला असून, या जाचातून मुक्त होण्यासाठी आता अनेक हॉटेल मालकांनी पारंपरिक गॅस शेगड्यांना फाटा देत आधुनिक ‘इंडक्शन’ आणि ‘इलेक्ट्रिक कुकिंग’ प्रणालीचा स्वीकार करण्यास सुरुवात केली आहे.
स्थानिक हॉटेल व्यावसायिकांनी मांडलेल्या व्यथेनुसार, गॅस एजन्सींकडून सध्या पुरेशा प्रमाणात व्यावसायिक सिलिंडरचा पुरवठा केला जात नाही. वारंवार मागणी करूनही सिलिंडर मिळण्यास कमालीचा विलंब होत असून, अनेक वितरक “शासनाचे कडक निर्देश असल्याने सध्या कमर्शियल सिलिंडर देऊ शकत नाही,” अशी संदिग्ध कारणे देऊन आपली जबाबदारी झटकत आहेत. या अनपेक्षित टंचाईमुळे अधिकृत मार्गाने इंधन मिळवणे कठीण झाले आहे. ज्या वेळी पर्यटकांचा ओघ अधिक असतो, अशा वेळी इंधनाचा असा तुटवडा जाणवणे व्यावसायिकांसाठी चिंतेची बाब ठरत आहे.
अधिकृत पुरवठा साखळी विस्कळीत झाल्याचा फायदा घेत बाजारपेठेत काही ठिकाणी चढ्या दराने सिलिंडरची विक्री केली जात आहे. आपला व्यवसाय बंद पडू नये आणि ग्राहकांना सेवा मिळावी, या विवंचनेतून अनेक हॉटेल मालकांना नाईलाजास्तव अव्वाच्या सव्वा किंमत मोजून हे सिलिंडर विकत घ्यावे लागत आहेत. यामुळे हॉटेलच्या दैनंदिन खर्चात (Operating Cost) मोठी वाढ झाली असून, नफ्याचे प्रमाण घटले आहे. गॅसची ही अनिश्चितता आणि वाढता खर्च पेलणे आता अशक्य झाल्याने कोल्हापूर आणि साताऱ्यातील हॉटेलमध्ये आता मोठ्या प्रमाणात बदल दिसू लागले आहेत.
या आर्थिक संकटावर मात करण्यासाठी अनेक व्यावसायिकांनी आता ‘इंडक्शन’ आणि ‘हाय-पॉवर इलेक्ट्रिक शेगड्या’ बसवण्यास प्राधान्य दिले आहे. गॅस सिलिंडरसाठी एजन्सीचे उंबरठे झिजवण्यापेक्षा विजेवर चालणारी उपकरणे अधिक किफायतशीर आणि सोयीस्कर ठरत असल्याचे व्यावसायिकांचे मत आहे.
इंधन संकटात ‘इंडक्शन’ ठरतेय आधार; कोल्हापूर-साताऱ्यात मागणी वाढली असली तरी जागतिक युद्धजन्य परिस्थितीमुळे भाववाढीची टांगती तलवार-
व्यावसायिक गॅस सिलिंडरच्या अनिश्चिततेमुळे सध्या कोल्हापूर आणि सातारा जिल्ह्यातील हॉटेल व्यावसायिक इंडक्शन उपकरणांकडे मोठ्या आशेने पाहत आहेत. सद्यस्थितीत बाजारपेठेत इंडक्शन शेगड्यांचे विविध प्रकार उपलब्ध असून, त्यांच्या किमती सर्वसामान्यांपासून ते बड्या हॉटेल मालकांपर्यंत सर्वांना परवडणाऱ्या आहेत. मात्र, मध्यपूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थितीचा परिणाम केवळ इंधनावरच नव्हे, तर इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंच्या आयात-निर्यातीवरही होण्याची दाट शक्यता आहे. त्यामुळे या उपकरणांच्या किमतीत भविष्यात मोठी वाढ होण्याचे संकेत मिळत असून, सध्याची किफायतशीर बाजारपेठ कधीही महागण्याची चिन्हे आहेत.
बाजारपेठेत सध्या घरगुती वापरापासून ते मोठ्या व्यावसायिक वापरापर्यंत इंडक्शनचे प्रामुख्याने तीन प्रकार पाहायला मिळतात. यामध्ये सर्वात महागडे आणि शक्तिशाली ‘इंडक्शन कुकिंग रेंज’ (Commercial Induction Range) हे प्रामुख्याने मोठ्या हॉटेल्स आणि केटरिंग व्यवसायासाठी वापरले जातात. या उपकरणांची किंमत साधारणपणे ५०,००० रुपयांपासून ते २.५ लाख रुपयांपर्यंत किंवा त्याहून अधिक असू शकते. या यंत्रणांमध्ये एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात अन्न शिजवण्याची क्षमता असते आणि त्या अतिशय टिकाऊ असतात.
त्यानंतर मध्यम श्रेणीतील ‘कमर्शियल इंडक्शन स्टोव्ह’ येतात, जे प्रामुख्याने मध्यम आकाराच्या हॉटेल्समध्ये वापरले जातात. यांची किंमत १०,००० ते २५,००० रुपयांच्या दरम्यान असते. हे उपकरण तासनतास सुरू ठेवले तरीही उत्तम कार्यक्षमता देते. सर्वात कमी किमतीत उपलब्ध होणारे आणि सर्वसामान्यांच्या पसंतीस उतरलेले ‘सिंगल बर्नर पोर्टेबल इंडक्शन’ हे केवळ २,००० ते ५,००० रुपयांत उपलब्ध आहेत. छोटे खानावळ चालक आणि चहाच्या टपरीवर हे उपकरण सध्या गॅस सिलिंडरला एक सक्षम पर्याय म्हणून वापरले जात आहे.
सध्या जरी या किमती आवाक्यात असल्या, तरी वाढती युद्ध परिस्थिती पाहता ही स्थिती फार काळ टिकणार नाही. इंडक्शन उपकरणांच्या निर्मितीसाठी लागणारे तांबे (Copper), सिरॅमिक ग्लास आणि इलेक्ट्रॉनिक कंट्रोल बोर्ड्स यांची आयात प्रामुख्याने आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतून होते. युद्धामुळे जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाल्यास या सुट्या भागांच्या किमती वाढतील, ज्यामुळे स्वस्त वाटणाऱ्या इंडक्शन शेगड्यांच्या किमतीतही भरघोस वाढ व्हायला वेळ लागणार नाही.
एकूणच, सातारा आणि कोल्हापूर यांसारख्या पर्यटन आणि खाद्यसंस्कृतीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये गॅस सिलिंडरचा तुटवडा आणि वाढत्या किमतींनी हॉटेल व्यावसायिकांना एका मोठ्या परिवर्तनासाठी प्रवृत्त केले आहे. गॅस एजन्सींच्या अनिश्चित धोरणांमुळे आणि “शासकीय निर्देशांच्या” नावाखाली होणाऱ्या अडवणुकीमुळे, इंधनासाठी परावलंबी राहण्यापेक्षा ‘इंडक्शन’ आणि विद्युत ऊर्जा प्रणाली स्वीकारणे हाच आता शाश्वत पर्याय ठरू पाहत आहे. जरी सध्या ही उपकरणे सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात असली, तरी मध्यपूर्वेतील इराण-इस्रायल संघर्षाचा वणवा आणि विस्कळीत होणारी जागतिक पुरवठा साखळी पाहता, भविष्यात या उपकरणांच्या किमतीतही अनपेक्षित वाढ होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. अशा परिस्थितीत, तंत्रज्ञानाची ही जोड हॉटेल उद्योगाला किती काळ दिलासा देते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
