Chandivali EVM : मुंबईतील चांदिवली विधानसभा मतदारसंघाच्या निवडणूक निकालाबाबत उपस्थित झालेल्या प्रश्नांनंतर, आता या प्रक्रियेत वापरण्यात आलेल्या ईव्हीएम (EVM) आणि व्हीव्हीपॅट (VVPAT) यंत्रांची अभूतपूर्व अशी तांत्रिक तपासणी सुरू झाली आहे. बोरीवली (पूर्व) येथील राजेंद्र नगर परिसरातील भारतीय अन्न महामंडळाच्या (FCI) गोदामात आज सकाळी ९:३० वाजल्यापासून या प्रक्रियेला प्रारंभ झाला. ही पडताळणी पुढील दोन दिवस सुरू राहणार असून, निवडणूक प्रक्रियेच्या पारदर्शकतेच्या दृष्टीने ही एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटना मानली जात आहे.
ऐतिहासिक तांत्रिक तपासणी-
भारतीय निवडणूक इतिहासात प्रथमच ईव्हीएममधील अत्यंत गोपनीय आणि तांत्रिक घटकांची इतक्या सखोल पातळीवर तपासणी केली जात आहे. यामध्ये प्रामुख्याने ईव्हीएममधील ‘बर्न मेमरी’ (Burnt Memory) आणि ‘मायक्रो कंट्रोलर’ (Micro Controller) या दोन मुख्य भागांची पडताळणी होणार आहे. या भागांमध्ये मतदानाची मूळ माहिती साठवलेली असते आणि त्यात कोणत्याही प्रकारची फेरफार करणे तांत्रिकदृष्ट्या शक्य आहे का, याची सविस्तर तपासणी तज्ज्ञांकडून केली जात आहे. यामुळे ही संपूर्ण प्रक्रिया ऐतिहासिक मानली जात असून, संपूर्ण देशाचे लक्ष या निकालाकडे लागले आहे.
निवडणूक आयोगाची विशेष खबरदारी-
ही तपासणी अत्यंत पारदर्शक पद्धतीने पार पडावी यासाठी निवडणूक आयोगाने चोख नियोजन केले आहे. राजेंद्र नगर येथील गोदामात जेथे ही यंत्रे ठेवली आहेत, तिथे त्रिस्तरीय सुरक्षा व्यवस्था तैनात करण्यात आली आहे. या तपासणीवेळी तांत्रिक तज्ज्ञांच्या पथकासोबतच संबंधित उमेदवार आणि त्यांचे प्रतिनिधी देखील उपस्थित आहेत. सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांच्या निगराणीखाली आणि कडक सुरक्षा प्रोटोकॉलचे पालन करून ही पडताळणी केली जात आहे.
चांदिवली ईव्हीएम तपासणी: नसीम खान विरुद्ध दिलीप लांडे संघर्षात २० फेऱ्यांची सखोल पडताळणी; राजकीय भवितव्य पणाला-
बोरीवली येथील भारतीय अन्न महामंडळाच्या गोदामात सुरू असलेल्या ईव्हीएम आणि व्हीव्हीपॅट यंत्रांच्या ऐतिहासिक तांत्रिक तपासणीमुळे चांदिवली मतदारसंघातील राजकीय वातावरण चांगलेच तापले आहे. या प्रक्रियेवेळी दोन्ही प्रतिस्पर्धी गटांनी आपली बाजू मांडण्यासाठी पूर्ण तयारी केली असून, कायदेशीर तज्ज्ञांच्या उपस्थितीत ही पडताळणी केली जात आहे.
दिग्गज नेत्यांची उपस्थिती आणि कायदेशीर प्रतिनिधी-
या तपासणी प्रक्रियेदरम्यान काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि माजी मंत्री नसीम खान स्वतः संपूर्ण वेळ उपस्थित राहिले आहेत. त्यांनी निवडणूक निकालावर आणि ईव्हीएमच्या विश्वासार्हतेवर सुरुवातीपासूनच प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते. दुसरीकडे, सत्ताधारी शिवसेना (शिंदे गट) पक्षाचे विद्यमान आमदार दिलीप लांडे यांच्या वतीने त्यांच्या वकील ॲड. समाधान सुलाने या पडताळणी प्रक्रियेवर लक्ष ठेवून आहेत. दोन्ही पक्षांच्या प्रतिनिधींच्या उपस्थितीत ही तांत्रिक प्रक्रिया पारदर्शकपणे राबवली जात आहे.
२० फेऱ्यांची सखोल पडताळणी-
निवडणूक आयोगाने या तपासणीसाठी अत्यंत सूक्ष्म आराखडा तयार केला आहे. संपूर्ण निवडणूक प्रक्रियेतील विश्वासार्हता तपासण्यासाठी एकूण २० फेऱ्यांमध्ये (Rounds) ही पडताळणी केली जाणार आहे. या प्रत्येक फेरीत यंत्रांमधील तांत्रिक डेटा, सॉफ्टवेअरची अखंडता आणि मतदान नोंदी यांची उलटतपासणी केली जाईल. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर आणि इतक्या फेऱ्यांमध्ये ईव्हीएमची तपासणी होण्याची ही राज्यातील दुर्मिळ घटना मानली जात आहे.
प्रशासकीय सज्जता आणि सुरक्षा व्यवस्था-
या महत्त्वाच्या प्रक्रियेत कोणताही अडथळा येऊ नये किंवा माहितीची गोपनीयता भंग होऊ नये, यासाठी निवडणूक निर्णय अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीखाली कडेकोट पोलीस बंदोबस्त तैनात करण्यात आला आहे. तांत्रिक तज्ज्ञांच्या पथकाव्यतिरिक्त कोणालाही या कक्षात प्रवेश दिला जात नाहीये. प्रशासनाकडून प्रत्येक पावलावर व्हिडिओ रेकॉर्डिंग आणि नियमांचे काटेकोर पालन केले जात आहे.
न्यायालयीन आदेशानंतर देशातील पहिली ऐतिहासिक ईव्हीएम पडताळणी; नसीम खान यांच्या याचिकेवर उच्च न्यायालयाचा मोठा निर्णय-
२०२४ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत मुंबईतील चांदिवली मतदारसंघ हा राजकीय संघर्षाचे केंद्र ठरला होता. या निवडणुकीत शिवसेना (शिंदे गट) पक्षाचे उमेदवार दिलीप लांडे यांनी काँग्रेसचे नसीम खान यांचा अत्यंत चुरशीच्या लढतीत पराभव केला होता. मात्र, मतमोजणीच्या प्रक्रियेवर आणि ईव्हीएम यंत्रांच्या विश्वासार्हतेवर नसीम खान यांनी गंभीर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते. ईव्हीएममध्ये तांत्रिक फेरफार आणि घोटाळा झाल्याचा दावा करत त्यांनी या निकालाला मुंबई उच्च न्यायालयात आव्हान दिले होते, ज्याचा परिणाम म्हणून आता देशातील पहिली ऐतिहासिक तांत्रिक पडताळणी सुरू झाली आहे.
उच्च न्यायालयाचा हस्तक्षेप आणि ऐतिहासिक आदेश-
नसीम खान यांनी दाखल केलेल्या याचिकेची गंभीर दखल घेत मुंबई उच्च न्यायालयाने निवडणूक प्रक्रियेतील पारदर्शकता जपण्यासाठी ईव्हीएम आणि व्हीव्हीपॅट मशीनची प्रत्यक्ष तांत्रिक तपासणी करण्याचे आदेश दिले. निवडणूक आयोगाने ईव्हीएमच्या विश्वासार्हतेचे वारंवार समर्थन केले असले तरी, न्यायालयाच्या या आदेशामुळे प्रथमच या यंत्रांमधील मेमरी आणि चिप स्तरावरील पडताळणी होत आहे. देशाच्या निवडणूक इतिहासात अशा प्रकारची सखोल ‘मायक्रो कंट्रोलर’ तपासणी यापूर्वी कधीही झाली नसल्याने, कायदेतज्ज्ञ आणि राजकीय विश्लेषक या प्रक्रियेला विशेष महत्त्व देत आहेत.
धक्कादायक निष्कर्ष येण्याची शक्यता आणि कायदेशीर पेच-
सध्या बोरीवली येथे सुरू असलेली ही तपासणी केवळ तांत्रिक प्रक्रिया नसून, ती लोकशाहीतील निवडणूक पद्धतीची अग्निपरीक्षा मानली जात आहे. जर या तपासणीतून ईव्हीएममध्ये कोणताही तांत्रिक दोष, फेरफार किंवा प्रोग्रामिंगमधील विसंगती समोर आली, तर ते संपूर्ण देशातील निवडणूक यंत्रणेसाठी धक्कादायक ठरू शकते. तसेच, नसीम खान यांच्या आरोपांची पुष्टी झाल्यास विद्यमान आमदार दिलीप लांडे यांची निवड अवैध ठरून चांदिवलीत पुन्हा राजकीय भूकंप होण्याची शक्यता आहे.
