Bavi Typhoon Monsoon : जागतिक हवामान बदलांचे आणि महासागरावरील घडामोडींचे थेट पडसाद आता भारतीय हवामानावर उमटताना दिसत आहेत. प्रशांत महासागरात ‘अल निनो’ (El Nino) या हवामान विषयक घटकाचा प्रभाव ओसरल्यानंतर, आता फिलिपाईन्सच्या (Philippines) समुद्रामध्ये निर्माण झालेल्या ‘बावी’ (Bavi) नावाच्या तीव्र चक्रीवादळाचा मोठा प्रभाव भारतीय उपखंडातील मोसमी हवामानावर पडण्याची चिन्हे आहेत. हे चक्रीवादळ सध्या फिलिपाईन्सच्या सागरी क्षेत्राकडून चीनच्या दिशेने वेगाने पुढे सरकत आहे. या चक्रीवादळाचा थेट फटका महाराष्ट्राला बसणार नसला, तरीही देशात पाऊस आणणाऱ्या नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या (Southwest Monsoon) प्रवासावर आणि त्यांच्या गतीवर याचा काही प्रमाणात प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो, अशी महत्त्वपूर्ण शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी वर्तवली आहे.
मोसमी वाऱ्यांची दिशा आणि गती बदलण्याची शक्यता-
हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, जेव्हा पॅसिफिक महासागरात किंवा दक्षिण चीन समुद्रात अशा प्रकारची शक्तिशाली चक्रीवादळे निर्माण होतात, तेव्हा ती भारतीय महासागरातून हिंदी महासागराकडे वाहणाऱ्या मान्सूनच्या दमट वाऱ्यांमधील बाष्प आणि ऊर्जा स्वतःकडे खेचून घेतात. ‘बावी’ चक्रीवादळ सध्या चीनच्या किनारपट्टीकडे वाटचाल करत असल्यामुळे, ते मान्सूनच्या वाऱ्यांना काही काळासाठी विचलित करू शकते. यामुळे अरबी समुद्रावरून भारताच्या मुख्य भूमीकडे, विशेषतः महाराष्ट्राकडे येणाऱ्या नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांची गती मंदावण्याची किंवा त्यांच्या मार्गात तात्पुरता अडथळा निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
हवामान बदलांचा शेती आणि मान्सूनवर होणारा संभाव्य परिणाम
जागतिक स्तरावरील या चक्रीवादळामुळे स्थानिक पातळीवर खालील बदल दिसून येऊ शकतात:
१. पावसाचा खंड: वाऱ्यांची गती मंदावल्यास महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये पावसाचा दीर्घकाळ खंड (Monsoon Break) पडू शकतो.
२. आर्द्रतेमध्ये घट: चक्रीवादळ समुद्रामधील बाष्प खेचून घेत असल्यामुळे हवेतील आर्द्रता कमी होऊन काही काळ उकाडा वाढण्याची शक्यता आहे.
३. कृषी क्षेत्राची चिंता: जुलै महिन्यातील हा संभाव्य खंड खरीप हंगामातील पिकांच्या वाढीसाठी चिंतेचा विषय ठरू शकतो, त्यामुळे शेतकऱ्यांनी हवामान अंदाजाचा अंदाज घेऊनच कृषी कामे करावीत.
प्रशांत महासागराच्या क्षेत्रात निर्माण झालेल्या ‘बावी’ (Bavi) चक्रीवादळाचे रौद्ररूप आता प्रकर्षाने समोर आले असून, या चक्रीवादळाची एकूण व्याप्ती सुमारे एक हजार किलोमीटर एवढ्या विस्तीर्ण क्षेत्रावर पसरली आहे. या अवाढव्य आकारमानामुळे आणि वादळाच्या प्रचंड तीव्रतेमुळे आसपासच्या संपूर्ण हवामान प्रणालीमध्ये (Weather Systems) मोठे फेरबदल होण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. या जागतिक हवामान बदलाचा थेट परिणाम म्हणून भारतीय उपखंडाला वेढून असणाऱ्या बंगालच्या उपसागरातील (Bay of Bengal) हवामानात मोठी पडझड होण्याची चिन्हे असून, यामुळे मान्सूनच्या प्रवासाला तात्पुरता ब्रेक लागण्याची भीती वर्तवली जात आहे.
बंगालच्या उपसागरातील मान्सूनचे वारे चक्रीवादळाकडे खेचले जाणार
हवामान शास्त्रज्ञांनी दिलेल्या तांत्रिक माहितीनुसार, ‘बावी’ चक्रीवादळाची शक्ती इतकी अफाट आहे की, ते भारतातील पावसासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असणारे बंगालच्या उपसागरातील नैऋत्य मोसमी वारे (Southwest Monsoon Winds) स्वतःकडे वेगाने खेचून घेत आहे. मान्सूनचे हे बाष्पयुक्त वारे भारताच्या मुख्य भूमीकडे येण्याऐवजी या विस्तीर्ण चक्रीवादळाच्या केंद्रभागाकडे आकर्षित होत आहेत. यामुळे भारताच्या अंतर्गत भागात पाऊस पाडणाऱ्या वाऱ्यांचा जोर लक्षणीयरीत्या कमी होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
कमी दाबाच्या क्षेत्राची तीव्रता घटणार; वाऱ्यांची दिशा बदलणार
सामान्यतः मान्सूनच्या काळात बंगालच्या उपसागरात निर्माण होणारे कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area) भारतात चांगल्या पावसासाठी पोषक ठरते. मात्र, ‘बावी’ चक्रीवादळामुळे या उपसागरातील कमी दाबाच्या क्षेत्राची अंतर्गत तीव्रता कमालीची घटणार आहे. बाष्प आणि ऊर्जेचा मुख्य स्त्रोत वादळाने स्वतःकडे वळवल्यामुळे या हवामान प्रणालीची ताकद कमी होईल. परिणामी, मान्सूनच्या वाऱ्यांच्या मूळ दिशेमध्ये अनपेक्षित बदल घडून येतील. हे दिशाहीन झालेले वारे हवेतील आर्द्रतेचे (Humidity) नैसर्गिक वितरण पूर्णपणे विस्कळीत करतील, ज्यामुळे ढगांची निर्मिती होण्याच्या प्रक्रियेत मोठा अडथळा निर्माण होऊ शकतो.
हवेतील आर्द्रतेचे असंतुलन: पावसाचा खंड पडण्याची शक्यता-
या चक्रीवादळाच्या विस्तीर्ण व्याप्तीमुळे वातावरणातील आर्द्रतेचे समतोल वितरण बिघडणार आहे. काही विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कोरडे हवामान निर्माण होऊन उकाडा प्रचंड वाढू शकतो, तर मान्सूनचा पाऊस पडणाऱ्या भागांमध्ये पावसाचा दीर्घकाळ खंड (Monsoon Break) पडण्याची शक्यता अधिक गडद झाली आहे.
महाराष्ट्रात गेल्या काही आठवड्यांपासून सक्रिय असलेल्या मान्सूनचा जोर आता ओसरू लागला असून, राज्यातील पावसाची तीव्रता गेल्या काही दिवसांपासून हळूहळू कमी होत चालली आहे. प्रादेशिक हवामान विभागाकडून मिळालेल्या ताज्या अहवालानुसार, राज्यातील प्रमुख कृषी पट्टे आणि शहरी भागांमध्ये पावसाने काहीशी विश्रांती घेतली आहे. यामध्ये प्रामुख्याने मराठवाडा, विदर्भ, कोकण किनारपट्टी आणि देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबई आणि उपनगरांमधील दैनंदिन पावसाच्या प्रमाणात लक्षणीय घट नोंदवली गेली आहे. आधीच कमी झालेला हा पाऊस आगामी काळात आणखी थंडावण्याची शक्यता निर्माण झाली असून, यामागे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील ‘बावी’ (Bavi) चक्रीवादळाचा मोठा प्रभाव असल्याचे हवामान तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
मुंबईसह कोकण किनारपट्टीवर पावसाची विश्रांती
सर्वसाधारणपणे जुलै महिन्याच्या सुरुवातीला मुंबई आणि संपूर्ण कोकण भागात मुसळधार पाऊस कोसळतो. मात्र, गेल्या काही दिवसांत अरबी समुद्रावरून येणाऱ्या बाष्पयुक्त वाऱ्यांचा वेग मंदावल्यामुळे मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड जिल्ह्यांतील पावसाचा जोर ओसरला आहे. कोकणातील मुसळधार पावसामुळे नद्यांना येणारे पूर आणि वाहतुकीची कोंडी यातून नागरिकांना तात्पुरता दिलासा मिळाला असला, तरी जलसाठ्यांच्या चिंतेत भर पडली आहे. हीच परिस्थिती विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या अंतर्गत भागांतही पाहायला मिळत असून, तिथे केवळ हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या सरी कोसळत आहेत.
‘बावी’ चक्रीवादळामुळे पावसा तुटवडा वाढण्याची भीती
राज्यातील पाऊस आधीच कमी झालेला असताना, प्रशांत महासागरात घोंगावणाऱ्या ‘बावी’ चक्रीवादळामुळे महाराष्ट्रातील पावसाचे प्रमाण आणखी घटण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, सुमारे एक हजार किलोमीटर व्याप्ती असलेले हे चक्रीवादळ हिंदी महासागर आणि बंगालच्या उपसागरातील मान्सूनच्या वाऱ्यांना स्वतःकडे वेगाने आकर्षित करत आहे. या जागतिक हवामान बदलामुळे महाराष्ट्राच्या दिशेने येणारे वारे कोरडे पडत असून, ढग निर्मितीच्या प्रक्रियेत मोठा अडथळा येत आहे. परिणामी, पुढील काही दिवस राज्यातील बहुतांश भागांत पावसाचा मोठा खंड (Monsoon Break) पडण्याची चिन्हे आहेत.
खरीप हंगामातील पिकांवर संकट: शेतकऱ्यांना सतर्कतेचा इशारा
विदर्भ आणि मराठवाड्यातील शेती प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून आहे. गेल्या काही दिवसांतील पावसाच्या घटीमुळे आणि आगामी संभाव्य खंडामुळे नुकतीच पेरणी झालेल्या खरीप पिकांच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना उपलब्ध पाण्याचा जपून वापर करण्याचा आणि पुढील अधिकृत हवामान अंदाजाचा अंदाज घेऊनच शेतीची कामे करण्याचे आवाहन केले आहे.
