Railway Ticket Booking : रेल्वे तिकिटाचे ऑनलाईन आरक्षण (Online Railway Ticket Booking) करताना मध्येच येणारे अनावश्यक पॉप-अप्स, वारंवार भरावा लागणारा ‘कॅप्चा’ (Captcha) आणि तिकीट बुक होण्यासाठी लागणारा प्रदीर्घ वेळ यांमुळे त्रस्त झालेल्या कोट्यवधी प्रवाशांसाठी एक अत्यंत आनंदाची बातमी आहे. प्रवाशांचा हा दैनंदिन त्रास कायमचा दूर करण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने ‘इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन’ (IRCTC) च्या तिकीट बुकिंग सुविधेत आमूलाग्र बदल करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. तिकीट बुकिंगची प्रक्रिया अधिक सोपी, वेगवान आणि सुरक्षित करण्यासाठी तयार करण्यात आलेल्या नवीन संकेतस्थळाचे आज, १५ जुलै रोजी अधिकृतपणे अनावरण करण्यात येत आहे. सध्या या संकेतस्थळाची सुधारित ‘बीटा आवृत्ती’ (Beta Version) चाचणीसाठी सज्ज करण्यात आली आहे.
विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासपूर्ण सूचनेनंतर रेल्वे प्रशासनाला जाग
या महत्त्वपूर्ण बदलाची पाळेमुळे राजस्थानमधील एका शैक्षणिक संस्थेशी जोडलेली आहेत. काही दिवसांपूर्वी जयपूर येथील ‘मालवीय नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ (MNIT) च्या विद्यार्थ्यांनी आयआरसीटीसीच्या संकेतस्थळावरील अनेक गंभीर तांत्रिक त्रुटी आणि उणिवा रेल्वे प्रशासनाच्या निदर्शनास आणून दिल्या होत्या. यावर रेल्वेने तातडीने पावले उचलत १५ जुलैपर्यंत या संकेतस्थळात सुधारणा करण्याचे आश्वासन दिले होते. त्यानुसार, आयआरसीटीसी आणि रेल्वे सूचना प्रणाली केंद्राच्या (CRIS) उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांनी जयपूरमध्ये या विद्यार्थ्यांसमोर नवीन संकेतस्थळाची बीटा आवृत्ती सादर केली असून, त्यावर विद्यार्थ्यांचे अंतिम अभिप्राय (Feedback) मागवले आहेत.
नव्या संकेतस्थळाची वैशिष्ट्ये: प्रवाशांना काय काय मिळणार?
सामान्य प्रवाशांचा बुकिंगचा अनुभव सुलभ आणि सुकर करण्यासाठी नवीन इंटरफेसमध्ये खालीलप्रमाणे क्रांतिकारी बदल करण्यात आले आहेत:
पॉप-अप्स आणि कॅप्चामधून कायमची सुटका: तत्काळ बुकिंगच्या वेळी प्रवाशांचा सर्वात जास्त वेळ खाणारे अनावश्यक पॉप-अप्स, जाहिरातींचे बॅनर्स आणि वारंवार विचारला जाणारा ‘कॅप्चा’ नवीन प्रणालीतून पूर्णपणे हद्दपार करण्यात आला आहे. यामुळे ‘सर्च’ आणि ‘कन्फर्म’मधील अंतर कमी होऊन प्रवाशांचे तिकीट हुकण्याची शक्यता फार कमी होईल.
सर्व वर्गांची माहिती एकाच स्क्रीनवर: स्लीपर, एसी ३ टायर, एसी २ टायर अशा वेगवेगळ्या वर्गांमधील (Classes) उपलब्ध जागा पाहण्यासाठी प्रवाशांना आता वारंवार पर्याय बदलण्याची गरज नाही. सर्व वर्गांमधील जागांची उपलब्धता एकाच स्क्रीनवर स्पष्ट दिसेल.
फास्ट बुकिंग आणि एकदाच माहिती भरणे: तिकीट बुक करण्यासाठी लागणाऱ्या पायऱ्या (Steps) कमी करण्यात आल्या आहेत. जे प्रवासी वारंवार प्रवास करतात, त्यांची माहिती प्रणालीत एकदाच सुरक्षित (Save) राहील, त्यामुळे पुन्हा पुन्हा नावे टाईप करावी लागणार नाहीत.
आवडीची जागा निवडण्याची मुभा (Seat Preference): आता प्रवाशांना केवळ संगणकीय पद्धतीने जागा मिळण्याऐवजी, स्वतःच्या पसंतीची सीट निवडण्याचे स्वातंत्र्य असेल.
भाडे कॅलेंडर (Fare Calendar): ज्या प्रवाशांच्या प्रवासाच्या तारखा लवचिक आहेत, त्यांना वेगवेगळ्या दिवसांचे तिकीट दर तपासून सर्वात स्वस्त तिकीट शोधणे सोपे जाईल.
प्रादेशिक भाषा आणि दिव्यांगांसाठी विशेष सोय: नवे संकेतस्थळ विविध भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध असेल, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील प्रवाशांनाही तिकीट काढणे सोपे होईल. याशिवाय दिव्यांग व्यक्ती, विद्यार्थी आणि रुग्ण यांच्यासाठी सवलतीच्या तिकिटांची प्रक्रिया आता एकाच प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
बुकिंग क्षमतेत तब्बल ५ पटीने प्रचंड वाढ!
सध्याच्या यंत्रणेवर सकाळी तत्काळ बुकिंग सुरू होताच लाखो युजर्स एकाच वेळी लॉगिन करतात, ज्यामुळे पेमेंट अडकणे किंवा तिकीट बुक होण्यापूर्वीच जागा संपणे अशा समस्या उद्भवतात. यावर उपाय म्हणून रेल्वेने तांत्रिक क्षमता वाढवली आहे:
| सुविधा प्रकार | जुनी क्षमता (प्रति मिनिट) | नवीन क्षमता (प्रति मिनिट) |
| तिकीट बुकिंग क्षमता | ३२,००० तिकिटे | १,५०,००० पेक्षा जास्त तिकिटे (५ पट वाढ) |
| PRS चौकशी हाताळणी क्षमता | ४ लाख चौकशी | ४० लाख चौकशी (१० पट वाढ) |
आयआरसीटीसीचे हे नवीन संकेतस्थळ रेल्वेच्या जवळपास ४० वर्षे जुन्या ‘पॅसेंजर रिझर्व्हेशन इंजिन’ (Passenger Reservation Engine) या प्रणालीशी जोडण्याचे काम अंतिम टप्प्यात असून ते समांतर पद्धतीने पूर्णपणे अपडेट केले जात आहे. दरम्यान, रेल्वेच्या अधिकृत ‘RailOne’ या ॲपने ४ कोटी डाउनलोड्सचा टप्पा पार केला असून, ते देशातील सर्वात मोठे तिकीट बुकिंग ॲप बनले आहे. या ॲपवर तत्काळ बुकिंगच्या वेळी होणारा ‘बॉट्स’चा (Bots) बेकायदेशीर वापर रोखण्यासाठीही रेल्वे विशेष सायबर सुरक्षा यंत्रणा राबवत आहे.
रेल्वे क्षेत्रात एकूण ५२ मोठ्या सुधारणांची घोषणा
हा ऐतिहासिक बदल केवळ तिकीट बुकिंग वेबसाईट पुरता मर्यादित नसून, रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी रेल्वेच्या एकूण रचनेत आणि पायाभूत सोयी-सुविधांमध्ये ५२ मोठ्या सुधारणांची घोषणा केली आहे:
१. कंत्राटदारांसाठी कठोर नियमावली:
रेल्वे प्रकल्पांसाठी बोली लावणाऱ्या कंत्राटदारांना आता १० टक्के परफॉर्मन्स सिक्युरिटी आधीच जमा करावी लागेल. ज्या कंपन्यांचे न्यायालयीन कायदेशीर खटले त्यांच्या एकूण मालमत्तेच्या (Net Worth) निम्म्याहून अधिक आहेत, त्यांना कंत्राटासाठी थेट बंदी घातली जाईल. यामुळे केवळ न्यायालयात वाद घालणारे कंत्राटदार बाजूला होऊन दर्जेदार आणि वेळेत कामे करणाऱ्या कंपन्यांना संधी मिळेल.
२. मालवाहतूक (Freight) क्षेत्राचा कायापालट:
औद्योगिक क्षेत्र आता त्यांच्या गरजेनुसार स्वतःचे मालवाहू वाघिण (Wagons) डिझाइन करू शकतील. देशात दरवर्षी निर्माण होणाऱ्या ३४० दशलक्ष मेट्रिक टन ‘फ्लाय ॲश’ची (कोळशाची राख) वाहतूक पर्यावरणपूरक पद्धतीने करण्यासाठी आता खुल्या वाघिणऐवजी पूर्णपणे बंद कंटेनरमधून केली जाईल. कंटेनर ट्रेन ऑपरेटरसाठी २५ कोटी रुपयांची एकरकमी फी ठेवून ‘ऑल इंडिया लायसन्स’ सुलभ केले आहे, ज्याचे पुढील २० वर्षे नूतनीकरण करावे लागणार नाही.
