Weight Loss Trend : सोशल मीडियाच्या अफाट विश्वात सध्या एका अत्यंत विचित्र आणि तितक्याच घातक प्रवृत्तीने शिरकाव केला असून, जगभरातील आरोग्य तज्ज्ञांनी याबद्दल तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. टिकटॉक (TikTok), डॉयिन (Douyin) आणि एक्स (X) सारख्या व्यासपीठांवर सध्या ‘प्लास्टिक ईटिंग डाएट’ नावाचा एक धक्कादायक प्रकार वेगाने प्रसारित होत आहे. यामध्ये अन्नाचा आस्वाद घेण्यासाठी जिभेवर अन्नाचा घास ठेवला जातो, मात्र तो शरीरात जाऊ नये म्हणून तोंडाच्या आत प्लास्टिकचे आवरण किंवा विळखा घातला जातो. अन्नाचा केवळ चव घेणे आणि कॅलरी शरीरात जाऊ न देता ते बाहेर थुंकणे, अशी ही अघोरी पद्धत सध्या तरुणाईमध्ये चर्चेचा विषय ठरत आहे.
या विचित्र प्रकारामागील मुख्य उद्देश म्हणजे वजनावर नियंत्रण मिळवणे किंवा शरीरातील कॅलरीचे प्रमाण शून्य राखणे, असा सांगितला जातो. मात्र, ही पद्धत आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत भयावह आहे. अन्नाचे चर्वण करताना जिभेवर प्लास्टिकचा वापर केल्याने प्लास्टिकमधील घातक रसायने लाळेद्वारे थेट शरीरात जाण्याची दाट शक्यता असते. या प्रक्रियेत अन्नातील पोषक घटक शरीराला मिळत नाहीतच, उलट प्लास्टिकच्या संपर्कामुळे विषबाधा किंवा गंभीर पचनविकार उद्भवण्याचा धोका निर्माण होतो. वजन कमी करण्याच्या वेड्या हव्यासामुळे तरुण पिढी अशा जीवघेण्या प्रयोगांकडे आकर्षित होत असल्याचे पाहून मानसोपचारतज्ज्ञांनीही याला ‘खाद्यविकार’ (Eating Disorder) म्हणून संबोधले आहे.
‘प्लास्टिक ईटिंग’ या घातक डाएट ट्रेंडचे विदारक चित्रण-
सोशल मीडियाच्या आभासी जगात सध्या एका अत्यंत धक्कादायक आणि अघोरी प्रथेने मूळ धरले आहे. प्रत्यक्षात अन्नाचे सेवन न करता केवळ पोट भरल्याचा भास निर्माण करणे, हा या विचित्र प्रयोगामागचा मुख्य उद्देश असल्याचे सांगितले जात आहे. जिभेवर अन्नाचा घास ठेवून, तो प्लास्टिकच्या आवरणात लपेटून केवळ त्याचे चर्वण करायचे आणि चव घेऊन तो थुंकून द्यायचा, अशा या प्रक्रियेला वजन कमी करण्याचा एक ‘जादुई’ मार्ग म्हणून सादर केले जात आहे. शरीरात एकही कॅलरी न जाता केवळ मानसिक समाधान मिळवण्याच्या या हव्यासापोटी तरुण पिढी आपल्या आरोग्याशी क्रूर खेळ खेळत आहे.
सोशल मीडियाचा प्रभाव आणि आकडेवारी-
दुर्दैवाची बाब म्हणजे, ही जीवघेणी प्रथा सध्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर प्रचंड वेगाने प्रसारित होत आहे. लाखो लोक या प्रक्रियेचे चित्रीकरण करत आहेत, ते आवडीने पाहत आहेत आणि अनेक जण त्याचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्नही करत आहेत. केवळ काही सेकंदांच्या या ‘व्हायरल’ व्हिडिओंच्या झगमगाटामागे एक अत्यंत वेदनादायी आणि त्रासदायक वास्तव दडलेले आहे. ज्याला केवळ एक आहार पद्धत (Diet) म्हटले जात आहे, ती प्रत्यक्षात शरीराला अन्नापासून वंचित ठेवण्याची एक विकृत मानसिक प्रवृत्ती असल्याचे स्पष्ट होत आहे.
‘प्लास्टिक-ईटिंग’ किंवा ‘क्लिंग रॅप डाएट’ म्हणजे नेमकं काय?
या प्रक्रियेमध्ये व्यक्ती आपल्या तोंडाच्या आतील भागाला प्लास्टिकच्या पातळ आवरणाने (Cling Wrap) पूर्णपणे झाकून घेतात. त्यानंतर अन्नाचा घास तोंडात घेऊन तो सावकाश चघळला जातो. अन्नाची चव जिभेला लागल्यानंतर आणि त्याचे पूर्ण चर्वण झाल्यानंतर, तो घास गिळण्याऐवजी पुन्हा बाहेर थुंकून टाकला जातो. अन्नाचा एकही कण जठरापर्यंत पोहोचू न देता केवळ त्याचा आस्वाद घेण्याचा हा एक अघोरी प्रकार आहे.
यामागील भ्रामक सिद्धांत-
या पद्धतीचा अवलंब करणाऱ्यांच्या मते, यामागे एक विशिष्ट मानसशास्त्रीय आणि शारीरिक सिद्धांत कार्य करतो. त्यांच्या दाव्यानुसार, अन्नाचे चर्वण केल्यामुळे मेंदूला ‘तृप्ततेचे’ (Satiety) संकेत मिळतात. जेव्हा आपण अन्न चघळतो, तेव्हा मेंदूला असे वाटते की शरीराला पोषण मिळत आहे, ज्यामुळे प्रत्यक्षात कॅलरीचे सेवन न करताही पोट भरल्याची एक ‘भासमान भावना’ निर्माण होते. यामुळे अन्नाची ओढ किंवा तीव्र इच्छा (Cravings) कमी होते आणि शरीरात अतिरिक्त ऊर्जा (Calories) न गेल्यामुळे वजन वाढत नाही, असा प्रचार या डाएटचे समर्थक करत आहेत.
विकृत विचारसरणीचे बळकटीकरण-
केवळ चवीसाठी अन्न चावणे आणि नंतर ते थुंकून देणे, ही कृती केवळ शारीरिक आरोग्यासाठीच घातक नाही, तर ती अन्नाप्रती असलेल्या अत्यंत अस्वास्थ्यकर आणि विघातक मानसिक विचारसरणीला खतपाणी घालणारी आहे. मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते, अन्नाशी अशा प्रकारे केलेले वर्तन व्यक्तीच्या मनात खाण्यापिण्याबाबत भीती आणि अपराधीपणाची भावना निर्माण करते. जेव्हा एखादी व्यक्ती कॅलरीच्या बाबतीत अतिशय चिंताग्रस्त होते आणि स्वतःच्या शरीरयष्टीबाबत (Body Image) मनात न्यूनगंड बाळगते, तेव्हा अशा अघोरी प्रयोगांकडे तिचा कल वाढतो. ही प्रवृत्ती मानसिक आरोग्याच्या पतनाची पहिली पायरी ठरू शकते.
गंभीर खाद्यविकारांचा (Eating Disorders) धोका-
अशा प्रकारच्या सातत्यपूर्ण वर्तनामुळे ‘बुलिमिया’ (Bulimia Nervosa) सारख्या अत्यंत गंभीर खाद्यविकारांची लागण होण्याची दाट शक्यता असते. बुलिमियामध्ये व्यक्ती अन्नाचे सेवन केल्यानंतर ते शरीरातून बाहेर काढण्यासाठी विविध असुरक्षित मार्गांचा अवलंब करते. ‘प्लास्टिक-ईटिंग’ हा ट्रेंड नेमकी हीच प्रवृत्ती बळकट करतो. यामुळे नैसर्गिक भूक आणि तृप्ती यांचे चक्र विस्कळीत होऊन, व्यक्तीचे स्वतःच्या खाण्याच्या सवयींवरील नियंत्रण पूर्णपणे सुटते. ही केवळ एक तात्पुरती फॅशन नसून, ती दीर्घकालीन मानसिक आजाराला दिलेले निमंत्रण आहे.
हे खरोखर काम करते का?
‘अन्न केवळ चघळणे आणि थुंकून देणे’ या प्रक्रियेमुळे वजन कायमस्वरूपी कमी होते, या दाव्याला कोणताही विश्वासार्ह वैज्ञानिक आधार किंवा वैद्यकीय पुरावा उपलब्ध नाही. उलट, जागतिक स्तरावरील आहारतज्ज्ञांच्या मते, हा केवळ शरीराची आणि मनाची फसवणूक करणारा एक अयशस्वी प्रयत्न आहे. वजन घटवणे ही एक जैवरासायनिक प्रक्रिया आहे, जी केवळ कॅलरी रोखण्यावर नव्हे, तर शरीराच्या चयापचय क्रियेवर अवलंबून असते. अशा अघोरी प्रयोगांमुळे वजनात घट होण्याऐवजी शरीराचे नैसर्गिक संतुलन बिघडण्याचा धोका अधिक असतो.
प्रतिकूल परिणामांची शक्यता-
खरे तर, शरीराला आवश्यक असणारे योग्य पोषण नाकारल्यामुळे याचे अपेक्षित निकालाच्या नेमके उलट परिणाम होऊ शकतात. जेव्हा आपण अन्नाचे चर्वण करतो, तेव्हा शरीर पचनासाठी आवश्यक पाचक रसे आणि इन्सुलिन तयार करण्यास सुरुवात करते. मात्र, प्रत्यक्षात अन्न पोटात न गेल्यामुळे रक्तातील शर्करेचे प्रमाण विस्कळीत होते. परिणामी, काही काळानंतर भूक अधिक तीव्र आणि आक्रमकपणे जाणवू लागते. या तीव्र भुकेमुळे व्यक्ती नंतर प्रमाणाबाहेर अन्नावर ताव मारते (Binge Eating), ज्यामुळे वजन कमी होण्याऐवजी ते झपाट्याने वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. ऑनलाइन विश्वात वेगाने पसरणारे असे ‘झटपट उपाय’ दिसायला आकर्षक वाटले, तरी ते वास्तवात अत्यंत कुचकामी ठरतात.
शाश्वत आरोग्य आणि जीवनशैली-
वजनाचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी कोणतेही नाट्यमय ‘शॉर्टकट्स’ किंवा धोकादायक प्रयोग उपयोगाचे नसतात. आरोग्यदायी जीवनशैलीसाठी संतुलित आहार, पोषक तत्त्वांची योग्य व्याप्ती, नियमित व्यायाम आणि सातत्यपूर्ण सवयी हेच मूलभूत स्तंभ आहेत. निसर्गनियमांना छेद देऊन केलेले कृत्रिम बदल केवळ तात्पुरते समाधान देऊ शकतात, मात्र दीर्घकालीन आरोग्यासाठी ते शाप ठरतात. वास्तववादी जीवनशैलीतील छोटे पण सकारात्मक बदल हेच खऱ्या अर्थाने शाश्वत वजन कमी करण्यास आणि निरोगी आयुष्य जगण्यास मदत करतात.
आरोग्य रक्षणाचे विचित्र प्रयोग: जागतिक इतिहासातील काही अघोरी आणि आश्चर्यकारक आहार पद्धती
सुदृढ शरीर आणि सुडौल बांधा मिळवण्यासाठी मानवाने काळाच्या ओघात अनेक प्रयोग केले आहेत. मात्र, इतिहासाची पाने चाळली असता काही आहार पद्धती इतक्या टोकाच्या आणि विचित्र वाटतात की, त्यावर विश्वास ठेवणे कठीण जाते. आधुनिक वैद्यकशास्त्रात अशा पद्धतींना अनेकदा अपायकारक मानले गेले असले, तरी एकेकाळी या पद्धती जगभरात चर्चेचा विषय ठरल्या होत्या.
१. बेरनार मॅक फॅडन यांची ‘केवळ दुग्धाहार’ पद्धती-
प्रसिद्ध शारीरिक सुदृढता तज्ज्ञ बेरनार मॅक फॅडन यांनी केवळ दुधावर आधारित आहाराचा पुरस्कार केला होता. या पद्धतीत व्यक्तीने अन्नाचा एकही कण न घेता केवळ दूध पिऊन राहणे अपेक्षित होते. त्यांच्या मते, दुधामध्ये शरीराला आवश्यक असलेले सर्व घटक असल्याने इतर कोणत्याही अन्नाची गरज नसते. ही पद्धत शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यासाठी वापरली जात असे, परंतु संतुलित आहाराच्या अभावामुळे ती दीर्घकाळ पाळणे आव्हानात्मक मानले जाते.
२. ‘फ्रुटलँड डायट’ आणि नैसर्गिक उपचार-
नैसर्गिक जीवनशैलीचा आग्रह धरणारी ही पद्धत अत्यंत शिस्तबद्ध होती. या आहार पद्धतीची सुरुवात पहाटे थंड पाण्याने स्नान करून केली जाई. त्यानंतर न्याहारीसाठी केवळ विविध फळांनी भरलेली डिश खाण्याचा नियम होता. विशेष म्हणजे, फळे खाऊन झाल्यानंतर शेवटी केवळ एक ग्लास पाणी पिणे बंधनकारक होते. निसर्गाच्या सानिध्यात राहून शरीराची शुद्धी करणे, हा यामागील मुख्य उद्देश होता.
३. डॉ. जॉन केलॉग यांचा ‘कॉर्नफ्लेक्स आणि दही’ प्रयोग-
प्रसिद्ध आहारतज्ज्ञ डॉ. जॉन केलॉग यांनी पचनसंस्थेच्या आरोग्यासाठी एक विशिष्ट पद्धत विकसित केली होती. त्यांच्या मते, मानवी शरीराला सात्त्विक आहाराची गरज असते. त्यामुळे त्यांनी आपल्या आहारात प्रामुख्याने कॉर्नफ्लेक्स आणि दही यांचा समावेश करण्यावर भर दिला. आजही जगभरात सकाळच्या न्याहारीत कॉर्नफ्लेक्सचा वापर केला जातो, मात्र केलॉग यांच्या मूळ संकल्पनेत हे आरोग्य सुधारण्याचे एक प्रमुख साधन होते.
४. ‘कापूस गोळा’ (Cotton Ball Diet) – एक घातक प्रवृत्ती-
सर्वात धक्कादायक आणि धोकादायक आहार पद्धतींपैकी एक म्हणजे ‘कॉटन बॉल डायट’. यामध्ये कापसाचा बोळा पाण्यात किंवा रसात भिजवून गिळला जात असे. केवळ पोट भरल्याची भावना निर्माण व्हावी आणि भूक लागू नये, या उद्देशाने वजन कमी करण्यासाठी काही लोक हा जीवघेणा प्रयोग करत असत. आधुनिक डॉक्टरांनी या पद्धतीला अत्यंत घातक ठरवले आहे, कारण कापसामुळे आतड्यांमध्ये अडथळा निर्माण होऊन मृत्यू ओढवू शकतो.
हे देखील वाचा – Rahul Gandhi : भिवंडी न्यायालयात राहुल गांधींची हजेरी; RSS विधानावरून सुरू असलेल्या मानहानी खटल्यात नवा जामीनदार
