Artemis III : खगोलशास्त्र आणि अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रातील मानवाच्या महत्त्वाकांक्षी प्रवासाला आता अधिक गती आली आहे. चंद्राच्या पृष्ठभागावर मानवाला पुन्हा एकदा यशस्वीपणे उतरवण्याच्या उद्देशाने अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था 'नासा'ने (NASA) आपले पाऊल पुढे टाकले आहे. नासाने अत्यंत महत्त्वाकांक्षी मानल्या जाणाऱ्या 'आर्टेमिस-३' (Artemis III) मोहिमेची नवीन आणि सविस्तर माहिती अधिकृतपणे जाहीर केली आहे. चंद्रावर मानवाच्या ऐतिहासिक पुनरागमनाचा मार्ग मोकळा करणाऱ्या या महत्त्वपूर्ण मोहिमेचे नियोजन २०२७ या वर्षासाठी करण्यात आले असून, जागतिक अंतराळ क्षेत्रात या घोषणेमुळे कमालीची उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
या मोहिमेची सर्वात मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे नासाने या प्रवासासाठी अत्यंत कुशल अशा चार मुख्य अंतराळवीरांची निवड जाहीर केली असून, कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी एका अत्यंत सक्षम अशा राखीव अंतराळ सदस्याचे नावही निश्चित केले आहे. निवडण्यात आलेले हे अंतराळवीर चंद्राच्या अत्यंत कठीण आणि अज्ञात समजल्या जाणाऱ्या भौगोलिक परिस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण घेत आहेत. ही मोहीम केवळ चंद्राच्या कक्षेत घिरट्या घालण्यापुरती मर्यादित नसून, मानवी वस्तीच्या पुढील शक्यता पडताळून पाहण्यासाठीचे हे एक महत्त्वपूर्ण प्रात्यक्षिक असणार आहे. नासाच्या पुढील नियोजनानुसार, २०२८ मध्ये चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर जगातील पहिली मानवी मोहीम उतरवण्याचे अत्यंत आव्हानात्मक उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. त्या पार्श्वभूमीवर, २०२७ मध्ये होणारी ‘आर्टेमिस-३’ ही मोहीम अंतराळ तंत्रज्ञानाच्या आणि मानवी क्षमतेच्या दृष्टीने अत्यंत निकषाची ठरणार आहे.
‘नासा’च्या आर्टेमिस-३ मोहिमेच्या चमूची अधिकृत घोषणा; युरोपियन अंतराळवीराला पहिल्यांदाच मिळाली संधी-
अमेरिकेची अग्रगण्य अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ने (NASA) आपल्या ऐतिहासिक ‘आर्टेमिस-३’ (Artemis III) चंद्र मोहिमेची अतिशय सविस्तर आणि तांत्रिक माहिती जाहीर करत, या मोहिमेचे सारथ्य करणाऱ्या अंतराळवीरांच्या नावांची अधिकृत घोषणा केली आहे.
१. या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी मोहिमेचे नेतृत्व करण्याची अंतिम जबाबदारी ज्येष्ठ आणि अनुभवी अंतराळवीर रॅंडी ब्रेसनिक यांच्याकडे सोपवण्यात आली असून, त्यांची ‘मिशन कमांडर’ (मोहीम प्रमुख) म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.
२. अंतराळ यानाच्या अचूक उड्डाणाची आणि मार्गक्रमणाची धुरा प्रसिद्ध अंतराळवीर लुका पर्मितानो यांच्यावर सोपवण्यात आली असून ते या मोहिमेत ‘पायलट’ (चालक) म्हणून भूमिका बजावणार आहेत.
३. या मुख्य चमूमध्ये तांत्रिक आणि वैज्ञानिक संशोधनाची धुरा वाहण्यासाठी आंद्रे डग्लस आणि फ्रँक रुबिओ यांची ‘मिशन स्पेशालिस्ट’ (मोहीम तज्ज्ञ) म्हणून निवड करण्यात आली आहे.
या मुख्य अंतराळवीरांच्या जोडीलाच, कोणत्याही संभाव्य तांत्रिक अडचणीचा किंवा आपत्कालीन वैद्यकीय परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी नासाने सुरक्षेचा उपाय म्हणून एक राखीव फळीही सज्ज ठेवली आहे. यासाठी अत्यंत अनुभवी अंतराळवीर बॉब हाइन्स यांची या मोहिमेचे ‘राखीव सदस्य’ (बॅकअप क्रू मेम्बर) म्हणून निवड करण्यात आली आहे. मुख्य चमूतील एखाद्या सदस्याला ऐनवेळी मोहिमेत सहभागी होता आले नाही, तर बॉब हाइन्स त्यांच्या जागी ही जबाबदारी स्वीकारतील. हे सर्व अंतराळवीर सध्या चंद्रावरील कठीण वातावरणाचा सामना करण्यासाठी आणि अत्याधुनिक अंतराळ यानाच्या हाताळणीसाठी अत्यंत खडतर असे तांत्रिक प्रशिक्षण घेत आहेत.
या वेळच्या आर्टेमिस मोहिमेचे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये जागतिक सहकार्याची एक नवी पहाट पाहायला मिळत आहे. आर्टेमिस कार्यक्रमाच्या संपूर्ण इतिहासामध्ये पहिल्यांदाच ‘युरोपियन स्पेस एजन्सी’च्या (ESA) एका प्रतिभावान अंतराळवीराला या मुख्य मोहिमेत थेट समाविष्ट करून घेण्यात आले आहे. या मोहिमेत पायलटची भूमिका बजावणारे लुका पर्मितानो हे युरोपियन स्पेस एजन्सीचे प्रतिनिधित्व करत आहेत.
‘नासा’च्या आर्टेमिस-३ मोहिमेचा आराखडा जाहीर; ‘ओरायन’ अंतराळयान अंतराळात स्पेसएक्स आणि ब्लू ओरिजिनच्या लँडर्सची घेणार परीक्षा-
अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ने (NASA) चंद्रावर जाणाऱ्या आपल्या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी ‘आर्टेमिस-३’ (Artemis III) मोहिमेच्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि महत्त्वपूर्ण टप्प्यांचा सविस्तर आराखडा जाहीर केला आहे. या मोहिमेची सुरुवात फ्लोरिडा येथील ऐतिहासिक ‘केनेडी स्पेस सेंटर’मधून (Kennedy Space Center) होणार आहे. नासाचे जगातील सर्वात शक्तिशाली मानले जाणारे ‘स्पेस लॉन्च सिस्टम’ (SLS) हे महाकाय रॉकेट ‘ओरायन’ (Orion) अंतराळयानाला घेऊन अवकाशात झेपावेल आणि त्याला पृथ्वीच्या गतीमान कक्षेत यशस्वीपणे प्रस्थापित करेल. या मोहिमेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, ओरायन अंतराळयान अवकाशात पोहोचल्यानंतर मानवी इतिहासात पहिल्यांदाच दोन आघाडीच्या खाजगी अंतराळ कंपन्यांनी विकसित केलेल्या चंद्र लँडरच्या (Moon Lander) चाचणी आवृत्त्यांशी थेट संपर्क आणि जोडणी (Docking) करणार आहे.
या मोहिमेच्या मुख्य आराखड्यानुसार, मानवी उड्डाणापूर्वी सर्वप्रथम ‘ब्लू ओरिजिन’ (Blue Origin) या कंपनीने तयार केलेला चंद्र लँडर मानवरहित अवस्थेत पृथ्वीच्या कक्षेत प्रक्षेपित केला जाईल. हा लँडर पृथ्वीभोवती प्रस्थापित झाल्यानंतर, नासाच्या चार मुख्य अंतराळवीरांना घेऊन ‘ओरायन’ अंतराळयान अंतराळात झेपावेल आणि अत्यंत अचूकपणे मार्गक्रमण करत ब्लू ओरिजिनच्या लँडरशी जोडले जाईल. या अतिशय संवेदनशील डॉकिंग प्रक्रियेदरम्यान दोन्ही यानांमधील प्रगत सॉफ्टवेअर यंत्रणा, दळणवळण प्रणाली (Communication Systems), अंतर्गत दाब नियंत्रण आणि जीवनरक्षक प्रणाली यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या घटकांची प्रत्यक्ष अंतराळातील कार्यक्षमता तपासली जाणार आहे.
ब्लू ओरिजिनच्या लँडरसोबत सुमारे दोन दिवस विविध तांत्रिक चाचण्या आणि प्रात्यक्षिके यशस्वीपणे पूर्ण केल्यानंतर, ओरायन अंतराळयान तिथून पुढे मार्गक्रमण करेल. या प्रवासाच्या पुढील टप्प्यात ओरायन अंतराळयान अब्जाधीश एलॉन मस्क यांच्या ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) कंपनीच्या जगप्रसिद्ध ‘स्टारशिप’ (Starship) लँडरच्या चाचणी आवृत्तीशी अंतराळातच भेट घेईल. स्टारशिप लँडरसोबतही अशाच प्रकारच्या क्लिष्ट आणि अत्याधुनिक तांत्रिक चाचण्यांची मालिका पूर्ण केली जाईल.
‘आर्टेमिस-३’ मोहीम अमेरिकन नवोन्मेष आणि जागतिक सहकार्याचे प्रतीक; मंगळ मोहिमेचा पाया रचण्यासाठी ‘नासा’सह खासगी क्षेत्राची जय्यत तयारी
अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ (NASA) आणि आघाडीच्या खासगी अंतराळ कंपन्या चंद्रावर मानवाचे साम्राज्य निर्माण करण्यासाठी संयुक्तपणे सज्ज झाल्या आहेत. नासाच्या वतीने या ऐतिहासिक मोहिमेबाबत माहिती देताना वरिष्ठ पातळीवरून स्पष्ट करण्यात आले आहे की, आगामी ‘आर्टेमिस-३’ (Artemis III) मोहीम हे केवळ एक अंतराळ उड्डाण नसून, तो अमेरिकन नवोन्मेष (Innovation) आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याचा एक अभूतपूर्व आविष्कार ठरणार आहे. या मोहिमेच्या माध्यमातून गोळा होणारी माहिती आणि विकसित होणारे प्रगत तंत्रज्ञान भविष्यातील दीर्घकालीन चंद्र मोहिमांसाठी अत्यंत पायाभूत ठरेल. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, चंद्राचा केवळ एक टप्पा म्हणून वापर करून मानवाला मंगळ ग्रहावर (Mars Mission) सुरक्षितपणे पाठवण्याच्या जगाच्या अंतिम आणि दूरगामी उद्दिष्टाला या मोहिमेमुळे प्रचंड गती मिळणार आहे.
सध्या या महाकाय मोहिमेच्या पूर्वतयारीसाठी नासासह अब्जाधीश एलॉन मस्क यांची ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) आणि जेफ बेझोस यांची ‘ब्लू ओरिजिन’ (Blue Origin) या दोन्ही अग्रगण्य कंपन्या अहोरात्र काम करत आहेत. अंतराळवीरांना घेऊन जाणारे ‘ओरायन’ (Orion) अंतराळयान, विश्वातील सर्वात शक्तिशाली ‘स्पेस लॉन्च सिस्टम’ (SLS) रॉकेट आणि चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरणारे अत्याधुनिक ‘लँडर्स’ यांच्या विविध तांत्रिक चाचण्या सध्या अंतिम टप्प्यात आल्या आहेत. प्रत्यक्ष प्रक्षेपणापूर्वी या सर्व यंत्रणांमधील सॉफ्टवेअर, दळणवळण आणि इंधन वहन प्रणालीची अत्यंत कसून तपासणी केली जात आहे, जेणेकरून अंतराळात कोणताही तांत्रिक बिघाड होणार नाही. नासाच्या वरिष्ठ शास्त्रज्ञांच्या मते, मानवी इतिहासात ही मोहीम एका नव्या पर्वाची सुरुवात करेल. ‘आर्टेमिस-३’च्या यशानंतर चंद्रावर केवळ काही तासांसाठी न थांबता, तिथे कायमस्वरूपी मानवी तळ (Permanent Human Presence) आणि संशोधन केंद्र निर्माण करणे शक्य होणार आहे.
