Jaspal Rana Passes away : भारताचे अत्यंत अनुभवी, प्रतिभावंत नेमबाज आणि ऑलिम्पिक पदकविजेत्यांचे मार्गदर्शक जसपाल राणा यांचे शुक्रवारी (१२ जून २०२६) अकाली निधन झाले. मृत्यूसमयी ते ४९ वर्षांचे होते. त्यांच्या या आकस्मिक एक्झिटमुळे भारतीय क्रीडा वर्तुळाला मोठा धक्का बसला असून, नेमबाजी क्षेत्राचे कधीही भरून न निघणारे मोठे नुकसान झाले आहे. ‘नॅशनल रायफल असोसिएशन ऑफ इंडिया’चे (NRAI) अध्यक्ष कलिकेश नारायण सिंग देव यांनी जसपाल राणा यांच्या निधनाच्या वृत्ताला अधिकृतपणे दुजोरा दिला आहे.
जर्मनीहून परतताना प्रकृती खालावली; हृदयात बसवला होता ‘स्टेंट’
अधिकच्या माहितीनुसार, १ जून २०२६ रोजी जसपाल राणा हे जर्मनीहून विमानाने भारताकडे परतत होते. या आंतरराष्ट्रीय विमान प्रवासादरम्यानच ४९ वर्षीय राणा यांची प्रकृती अचानक खालावली आणि त्यांना तीव्र अस्वस्थता जाणवू लागली. विमानाचे दिल्ली विमानतळावर लँडिंग झाल्यानंतर त्यांना तातडीने साकेत येथील एका नामांकित खासगी रुग्णालयात उपचारासाठी दाखल करण्यात आले. तिथे त्यांच्यावर तातडीने वैद्यकीय शस्त्रक्रिया करण्यात आली आणि त्यांच्या हृदयात ‘स्टेंट’ बसवण्यात आला होता. मात्र, त्यानंतरही त्यांची मृत्यूशी सुरू असलेली झुंज अपयशी ठरली आणि उपचारादरम्यान त्यांनी अंतिम श्वास घेतला.
राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत नऊ सुवर्णपदकांचा ऐतिहासिक विक्रम-
जसपाल राणा हे केवळ एक उत्कृष्ट प्रशिक्षकच नव्हते, तर ते भारताच्या इतिहासामधील सर्वोत्तम नेमबाजांपैकी एक होते. त्यांनी आपल्या सक्रिय क्रीडा कारकिर्दीत जागतिक स्तरावर भारताचा तिरंगा डौलाने फडकवला. राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत (Commonwealth Games) तब्बल नऊ सुवर्णपदके जिंकण्याचा ऐतिहासिक पराक्रम त्यांनी देशासाठी केला होता. विशेष म्हणजे, या नऊ सुवर्णपदकांमध्ये त्यांनी सलग चार स्पर्धांमध्ये मिळवलेल्या सुवर्णपदकांचा अद्वितीय समावेश होता. त्यांच्या या कामगिरीमुळे देशातील हजारो तरुणांना नेमबाजीकडे वळण्याची प्रेरणा मिळाली.
मनू भाकरचे मार्गदर्शक आणि ‘हाय-परफॉर्मन्स कोच’ म्हणून मोलाचे योगदान-
खेळाडू म्हणून निवृत्ती स्वीकारल्यानंतर जसपाल राणा यांनी स्वतःला प्रशिक्षक म्हणून पूर्णपणे झोकून दिले. पॅरिस ऑलिम्पिकमध्ये भारतासाठी दोन पदके जिंकून इतिहास रचणारी स्टार नेमबाज मनू भाकर हिचे वैयक्तिक प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले. मनूच्या या ऐतिहासिक यशामागे राणा यांची कठोर शिस्त आणि मोलाचे मार्गदर्शन अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
दृढनिश्चयाचे दुसरे नाव ‘जसपाल राणा’: असह्य वेदनांवर मात करत रचला होता जागतिक विक्रम; २३ आंतरराष्ट्रीय पदकांचा गौरवशाली इतिहास-
भारतीय नेमबाजी क्षेत्रातील ध्रुवतारा आणि नुकतेच निधनाचे वृत्त आलेले दिग्गज खेळाडू जसपाल राणा यांची कारकीर्द केवळ पदकांनीच नटलेली नव्हती, तर ती अत्यंत अंगावर काटा आणणाऱ्या संघर्षाने आणि अभूतपूर्व दृढनिश्चयाने भरलेली होती. कॉमनवेल्थ (राष्ट्रकुल) आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करताना त्यांनी आपल्या अचूक वेधाच्या जोरावर एकूण २३ पदके जिंकून देशाच्या क्रीडा इतिहासात स्वतःचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले होते. त्यांच्या या अफाट क्रीडा कौशल्याची दखल घेऊनच, ते अवघे १८ वर्षांचे असताना भारत सरकारने त्यांना क्रीडा क्षेत्रातील अत्यंत प्रतिष्ठेच्या ‘अर्जुन पुरस्कारा’ने सन्मानित केले होते.
आशियाई आणि कॉमनवेल्थ क्रीडा स्पर्धांमधील पदकांचा आलेख-
जसपाल राणा यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर जिंकलेल्या एकूण २३ पदकांमध्ये आशियाई आणि राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धांमधील उत्कृष्ट कामगिरीचा समावेश आहे.
आशियाई क्रीडा स्पर्धा (Asian Games): या स्पर्धांमध्ये त्यांनी एकूण ८ पदके देशाच्या खात्यात जमा केली. यामध्ये ४ सुवर्ण, २ रौप्य आणि २ कांस्यपदकांचा समावेश होता.
कॉमनवेल्थ क्रीडा स्पर्धा (Commonwealth Games): राष्ट्रकुल स्पर्धांमध्ये तर त्यांनी निर्विवाद वर्चस्व गाजवले होते. तिथे त्यांनी एकूण १५ पदके पटकावली; ज्यात ९ सुवर्ण, ४ रौप्य आणि २ कांस्यपदकांचा समावेश होता.
१९९४ चा मिलानमधील ‘तो’ ऐतिहासिक आणि अंगावर काटा आणणारा विजय-
जसपाल राणा यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक आंतरराष्ट्रीय पदके जिंकली असली, तरी इटलीतील मिलान येथे १९५४ मध्ये पार पडलेल्या ‘जागतिक नेमबाजी स्पर्धे’तील (World Shooting Championship) त्यांचा विजय क्रीडा जगताच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरला आहे. या स्पर्धेच्या अवघ्या एक दिवस आधी जसपाल राणा यांच्या गुडघ्यावर एक अत्यंत वेदनादायी गळू (Abscess) आले होते. त्यांची प्रकृती आणि वेदना पाहून डॉक्टरांनी त्यांना तातडीने शस्त्रक्रिया (Surgery) करण्याचा सल्ला दिला आणि रुग्णालयातून डिस्चार्ज देण्यास स्पष्ट नकार दिला.
डॉक्टरांचा सल्ला नाकारला; जीन्स फाडून शॉर्ट्स बनवले आणि मैदान गाजवले-
आपल्या देशासाठी खेळण्याची तीव्र इच्छा असल्याने, जसपाल राणा आणि त्यांचे मुख्य प्रशिक्षक सनी थॉमस यांनी डॉक्टरांच्या वैद्यकीय सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केले आणि रुग्णालयातून बाहेर पडून स्पर्धेत भाग घेण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. मात्र, त्याच रात्री ते गळू फुटल्यामुळे त्यांच्या वेदना कमालीच्या वाढल्या. जखम आणि सूज इतकी गंभीर होती की त्यांना स्वतःची जीन्स काढणेही अशक्य झाले होते. अशा अत्यंत बिकट परिस्थितीतही त्यांनी हार मानली नाही; त्यांनी ती जीन्स नखांनी व कात्रीने फाडून तिचे शॉर्ट्स (हाफ पँट) बनवले आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्याच कपड्यांमध्ये ते थेट नेमबाजीच्या मैदानावर उतरले.
असह्य वेदनांतून जागतिक विक्रमी गुणांची नोंद-
स्पर्धेदरम्यान गुडघ्यातून सतत होणाऱ्या असह्य वेदनांनी कळवळत असतानाही, जसपाल राणा यांनी आपले संपूर्ण लक्ष केवळ लक्षावर (Target) केंद्रित केले. त्यांनी अत्यंत अचूक वेध घेत ज्युनियर गटात भारतासाठी पहिले आंतरराष्ट्रीय सुवर्णपदक जिंकले.
भारताचे दिवंगत नेमबाजी प्रशिक्षक आणि महान खेळाडू जसपाल राणा यांच्या बालपणातील संघर्ष, त्यांच्या क्रीडा कारकिर्दीची सुरुवात आणि ऑलिम्पिक विजेते अभिनव बिंद्रा यांनी वाहिलेली भावपूर्ण श्रद्धांजली याविषयीची ही सविस्तर बातमी अधिक प्रगल्भ, विस्तृत आणि अत्यंत शुद्ध मराठी भाषेत खालीलप्रमाणे सादर केली आहे:
वारसा देशसेवेचा: वडिलांच्या प्रेरणेने वयाच्या १० व्या वर्षी हाती घेतली पिस्तूल; जसपाल राणा यांच्या निधनावर अभिनव बिंद्रांकडून तीव्र शोक व्यक्त-
भारतीय नेमबाजीचा पाया रचणारे आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशाची मान उंचावणारे दिग्गज नेमबाज जसपाल राणा यांच्या बालपणाचा आणि क्रीडा कारकिर्दीचा प्रवास अत्यंत रंजक आणि प्रेरणादायी राहिला आहे. त्यांना नेमबाजीचा हा वारसा घरातूनच मिळाला होता. त्यांच्या निधनानंतर संपूर्ण क्रीडा क्षेत्रातून हळहळ व्यक्त केली जात असून, भारताचे पहिले ऑलिम्पिक सुवर्णपदक विजेते अभिनव बिंद्रा यांनीही राणा यांच्या निधनाबद्दल तीव्र दुःख व्यक्त करत त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली वाहिली आहे.
वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली बालपणीच नेमबाजीचा श्रीगणेशा-
जसपाल राणा यांचे वडील नारायण सिंग राणा हे ‘इंडो-तिबेटन बॉर्डर पोलीस’ (ITBP) दलात कार्यरत होते. वडिलांच्या देशसेवेच्या वातावरणामुळे जसपाल यांना अगदी लहानपणापासूनच शस्त्रास्त्रांचे आकर्षण होते. ते अवघ्या १० वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांनी त्यांची पिस्तूल आणि रायफल नेमबाजीशी ओळख करून दिली आणि स्वतः त्यांचे पहिले गुरु बनले.
सुरुवातीच्या काळात जसपाल यांनी रायफल आणि पिस्तूल या दोन्ही प्रकारच्या शस्त्रांचा अत्यंत कठोर सराव केला होता. मात्र, त्यानंतर नेमबाजी फेडरेशनने एक नवीन नियम लागू केला, ज्यानुसार एका नेमबाजाला केवळ एकाच प्रकारच्या स्पर्धेत भाग घेण्याची मुभा देण्यात आली. या नियमांमुळे जसपाल राणा यांनी आपल्या वडिलांच्या आणि प्रशिक्षकांच्या सल्ल्याने अखेरीस ‘पिस्तूल नेमबाजी’ची (Pistol Shooting) निवड केली आणि याच क्षेत्रात पुढे इतिहास घडवला.
वयाच्या १२ व्या वर्षी राष्ट्रीय स्तरावर मिळवले पहिले रौप्य पदक
जसपाल राणा यांनी वयाच्या ११ व्या किंवा १२ व्या वर्षापासूनच राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरील विविध स्पर्धांमध्ये सक्रिय सहभाग घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यांची प्रतिभा पाहून अनेकांनी त्यांच्या उज्ज्वल भविष्याचा अंदाज लावला होता. वर्ष १९८८ मध्ये, वयाच्या अवघ्या १२ व्या वर्षी, गुजरात मधील अहमदाबाद येथे आयोजित करण्यात आलेल्या ३१ व्या राष्ट्रीय नेमबाजी स्पर्धेत (National Shooting Championship) त्यांनी आपल्या अचूक वेधाच्या जोरावर रौप्य पदक पटकावले. एका लहान मुलाने राष्ट्रीय पातळीवर मिळवलेले हे यश पाहून संपूर्ण देशातील क्रीडा वर्तुळ थक्क झाले होते आणि हीच त्यांच्या जागतिक यशाची नांदी ठरली.
“क्रीडा क्षेत्रातील एका समर्पित अध्यायाचा अंत” – अभिनव बिंद्रा
२००८ च्या बीजिंग ऑलिम्पिक स्पर्धेत वैयक्तिक प्रकारात भारताला नेमबाजीत पहिले सुवर्णपदक जिंकवून देणारे महान नेमबाज अभिनव बिंद्रा यांनी जसपाल राणा यांच्या निधनाबद्दल अत्यंत भावूक पोस्ट शेअर केली आहे. ‘एक्स’ (पूर्वीचे ट्विटर) या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर आपली संवेदना व्यक्त करताना बिंद्रा यांनी लिहिले, “माझे सहकारी जसपाल राणा यांच्या निधनाची बातमी अत्यंत दुःखद आणि मनाला चटका लावणारी आहे. ते केवळ माझे समकालीन सहकारी नव्हते, तर भारतीय नेमबाजीला जागतिक स्तरावर एका नव्या उंचीवर नेणाऱ्या सुवर्ण पिढीतील ते अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्रमुख सदस्य होते.”
बिंद्रा यांनी पुढे लिहिले, “जसपाल हे विलक्षण प्रतिभावान आणि खेळाप्रती कमालीचे समर्पित खेळाडू होते. जेव्हा जेव्हा ते नेमबाजीच्या रेंजवर (मैदानावर) तिरंगा छातीवर लावून उतरत, तेव्हा ते देशाचा अभिमान उंचावण्यासाठी आपले सर्वस्व पणाला लावत असत. त्यांचे हे अकाली जाणे भारतीय क्रीडा विश्वासाठी, आणि विशेषतः नेमबाजी क्षेत्रासाठी कधीही भरून न निघणारी खूप मोठी हानी आहे. त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी कधीही भरून येणार नाही. या कठीण प्रसंगी त्यांचे कुटुंब, मित्र, शिष्य आणि ज्या ज्या लोकांच्या आयुष्यावर त्यांनी आपल्या खेळाने प्रभाव टाकला व ज्यांना प्रेरित केले, त्या सर्वांप्रती मी माझ्या संवेदना व्यक्त करतो.
