Petrol Diesel Price : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नुकतेच देशवासियांना इंधनाचा वापर जपून करण्याचे कळकळीचे आवाहन केले होते. या आवाहनानंतर भविष्यात मोठ्या आर्थिक संकटाची जी शक्यता वर्तवली जात होती, ती आता दुर्दैवाने खरी ठरताना दिसत आहे. चालू मे महिन्यात इंधन दरवाढीचा सलग तिसरा तडाखा बसल्याने सर्वसामान्यांचे आर्थिक नियोजन पूर्णतः कोलमडले आहे.
मे महिन्यातील दरवाढीचा घटनाक्रम-
या महिन्यातील इंधन दरवाढीची मालिका अत्यंत चिंताजनक आहे:
१. पहिली वाढ (१५ मे): या दिवशी पेट्रोलच्या किमतीत ३ रुपये आणि डिझेलच्या दरात ३.११ रुपयांची मोठी वाढ करण्यात आली.
२. दुसरी वाढ (२० मे): पहिल्या धक्क्यातून सावरण्यापूर्वीच अवघ्या चार दिवसांत पेट्रोल ८६ पैशांनी आणि डिझेल ८३ पैशांनी महागले.
३. तिसरी वाढ (शनिवार): आज पुन्हा एकदा दरवाढ लागू झाली असून, पेट्रोलचे दर ८७ पैशांनी तर डिझेलचे दर ९१ पैशांनी वाढले आहेत.
मुंबईतील सद्यस्थिती आणि दरांमधील तफावत-
देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईत इंधनाचे दर आतापर्यंतच्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचले आहेत. ताज्या दरवाढीनंतर मुंबईतील नवे दर खालीलप्रमाणे आहेत-
१. पेट्रोल: १०८.४५ रुपये प्रति लीटर
२. डिझेल: ९५.०२ रुपये प्रति लीटर
राज्यातील भौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक करांच्या (व्हॅट) रचनेमुळे मुंबई, पुणे, नाशिक आणि नागपूर यांसारख्या शहरांमधील इंधन दरांत काही अंशी तफावत दिसून येत आहे. मात्र, सर्वच ठिकाणी दरवाढीचा परिणाम सारखाच दाहक आहे.
सीएनजीच्या दरातही वाढ; दिल्लीत नवा उच्चांक-
केवळ पेट्रोल आणि डिझेलच नव्हे, तर गॅस आधारित इंधनाचे दरही वाढू लागले आहेत. देशाची राजधानी दिल्लीत सीएनजीच्या किमतीत प्रति किलो एक रुपयाची वाढ करण्यात आली आहे. या नव्या दरवाढीमुळे दिल्लीत सीएनजीचा दर आता ८१.०९ रुपये प्रति किलो झाला आहे. सीएनजी महागल्यामुळे सार्वजनिक वाहतूक आणि मालवाहतुकीवर याचा मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
जागतिक राजकारणातील अस्थिरता आणि पश्चिम आशियातील वाढत्या संघर्षाचा थेट परिणाम आता भारतीय ग्राहकांच्या खिशावर होऊ लागला आहे. इराणमधील संघर्ष आणि मध्य पूर्वेतील तणावामुळे कच्च्या तेलाच्या जागतिक किमतीत मोठी वाढ झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर, सार्वजनिक क्षेत्रातील तेल विपणन कंपन्यांनी (OMCs) शनिवारी इंधनाच्या दरात पुन्हा वाढ करण्याचा निर्णय घेतला आहे. चालू मे महिन्यात इंधन दरवाढीची ही तिसरी वेळ असून, यामुळे सर्वसामान्यांचे बजेट कोलमडण्याची चिन्हे आहेत.
राजधानी दिल्लीतील नवीन दर-
देशाची राजधानी असलेल्या नवी दिल्लीमध्ये पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमतींनी उच्चांक गाठला आहे. शनिवारी करण्यात आलेल्या दरवाढीनुसार:
१. पेट्रोल: प्रति लिटर ८७ पैशांनी महागले असून, आता दिल्लीत पेट्रोलचा दर ९९.५१ रुपये झाला आहे.
२. डिझेल: प्रति लिटर ९१ पैशांनी वाढले असून, याचा नवीन दर आता ९२.४९ रुपये प्रति लिटरवर पोहोचला आहे.
३. या ताज्या दरवाढीमुळे दिल्ली आता पेट्रोलच्या शतकी धावसंख्येच्या उंबरठ्यावर उभी आहे.
मे महिन्यातील दरवाढीचा आढावा-
मे महिन्याचा उत्तरार्ध इंधन दरवाढीच्या दृष्टीने अत्यंत क्लेशदायक ठरला आहे. या महिन्यात आतापर्यंत तीन वेळा मोठी दरवाढ करण्यात आली आहे:
१. १५ मे: या दिवशी पेट्रोल-डिझेलच्या किमतीत थेट ३ रुपयांची तीव्र वाढ करण्यात आली होती.
२. १९ मे: त्यानंतर अवघ्या चार दिवसांत पुन्हा साधारण ९० पैशांची वाढ नोंदवण्यात आली.
३. आजची वाढ: आता पुन्हा साधारण ९० पैशांच्या वाढीने ग्राहकांना धक्का दिला आहे.
४. केवळ गेल्या १० दिवसांच्या (१५ मे पासून) आकडेवारीवर नजर टाकल्यास, दिल्लीमध्ये पेट्रोलच्या किमतीत एकूण ४.७४ रुपयांची, तर डिझेलच्या किमतीत ४.८२ रुपयांची प्रचंड वाढ झाली आहे.
| शहर | पेट्रोल (₹) | डिझेल (₹) |
| परभणी | ११०.४५ | ९७.०२ |
| रत्नागिरी | ११०.४४ | ९७.०१ |
| छत्रपती संभाजीनगर | ११०.४४ | ९७.१० |
| कोल्हापूर | १०९.३० | ९५.८९ |
| नागपूर | १०८.९७ | ९५.५८ |
| पुणे | १०८.७६ | ९४.४० |
| नाशिक | १०९.७१ | ९६.२६ |
याव्यतिरिक्त, दिल्लीत सीएनजीच्या दरातही एका रुपयाची वाढ झाल्याने तो आता ८१.०९ रुपये प्रतिकिलोवर पोहोचला आहे.
वाढत्या किमतींची कारणे आणि तेल कंपन्यांची भूमिका-
जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमतीत (Crude Oil Prices) सातत्याने वाढ होत असल्यामुळे तेल विपणन कंपन्यांना मोठ्या आर्थिक नुकसानाचा सामना करावा लागत आहे. इराण आणि पश्चिम आशियातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे पुरवठा साखळीवर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. हे वाढते नुकसान कमी करण्यासाठी आणि तोटा भरून काढण्यासाठी कंपन्यांनी इंधन दरवाढीचे पाऊल उचलले आहे.
जागतिक भू-राजकीय संघर्षाचा भारतीय इंधन दरांवर प्रहार; ‘ब्रेंट क्रूड’मध्ये ४२ टक्क्यांची प्रचंड वाढ-
आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत कच्च्या तेलाच्या किमतीत झालेल्या अनपेक्षित वाढीमुळे भारतातील इंधन दरांनी नवीन उच्चांक गाठला आहे. पश्चिम आशियातील वाढता भू-राजकीय तणाव आणि विशेषतः होर्मुझ सामुद्रधुनीतून होणारा तेलपुरवठा खंडित होण्याच्या भीतीने जागतिक तेल बाजारात मोठी अस्थिरता निर्माण झाली आहे. याचा थेट परिणाम म्हणून देशांतर्गत पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमतींमध्ये मोठी वाढ करण्यात आली आहे.
मेट्रो शहरांमधील दरांची तफावत-
भारतातील विविध महानगरांमध्ये इंधनाचे दर एकसमान नसून त्यामध्ये मोठी तफावत दिसून येत आहे. प्रत्येक राज्याचे स्थानिक कर (VAT), वाहतूक खर्च आणि ‘लेव्हीज’ (Lessees/Levies) यामध्ये असणाऱ्या फरकामुळे मुंबई, दिल्ली, कोलकाता आणि चेन्नई यांसारख्या शहरांमध्ये पेट्रोल-डिझेलच्या किमती वेगवेगळ्या नोंदवल्या गेल्या आहेत. स्थानिक प्रशासकीय करांच्या रचनेमुळे काही राज्यांमध्ये ग्राहकांना अधिक आर्थिक भुर्दंड सहन करावा लागत आहे.
कच्च्या तेलाच्या किमतीतील धक्कादायक वाढ-
१. गेल्या काही महिन्यांत भारताच्या ‘क्रूड ऑइल बास्केट’च्या (Crude Oil Basket) किमतीत मोठी झेप पाहायला मिळाली आहे:
२. फेब्रुवारीतील स्थिती: फेब्रुवारी महिन्यात भारतीय क्रूड बास्केटची सरासरी किंमत साधारणपणे ६९ अमेरिकन डॉलर प्रति बॅरल इतकी होती.
३. सद्यस्थिती: हीच किंमत अलीकडच्या काही दिवसांत तब्बल ११३ ते ११४ अमेरिकन डॉलर प्रति बॅरलच्या स्तरावर पोहोचली आहे.
तसेच, जागतिक स्तरावर महत्त्वाच्या मानल्या जाणाऱ्या ‘ब्रेंट क्रूड’च्या दरातही मोठी वाढ झाली आहे. २७ फेब्रुवारी रोजी ब्रेंट क्रूडचा दर प्रति बॅरल ७२.८७ डॉलर होता, जो शुक्रवारी १०३.५४ डॉलरवर स्थिरावला आहे. २८ फेब्रुवारीपासून सुरू झालेल्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर, कच्च्या तेलाच्या किमतीत ही ४२ टक्क्यांहून अधिक झालेली वाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे.
आंतरराष्ट्रीय बाजारातील कच्च्या तेलाची अस्थिरता आणि भारतीय इंधन दरांवरील त्याचे दूरगामी परिणाम-
जागतिक बाजारपेठेत कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये सातत्याने चढ-उतार होत असून त्याचा थेट परिणाम भारतीय किरकोळ इंधन दरांवर होताना दिसत आहे. १५ मे रोजी जेव्हा भारतात इंधनाची पहिली दरवाढ करण्यात आली होती, त्यावेळच्या तुलनेत ब्रेंट क्रूडच्या किमतीत सध्या सुमारे ५.५ टक्क्यांची घट नोंदवण्यात आली आहे. असे असले तरी, कच्च्या तेलाचा दर अद्यापही प्रति बॅरल १०० अमेरिकन डॉलरच्या वर असून बाजारपेठेत मोठी अस्थिरता कायम आहे. जोपर्यंत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कच्च्या तेलाचे दर प्रति बॅरल १०० डॉलरच्या खाली स्थिर होत नाहीत, तोपर्यंत भारतातील पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमतींमध्ये वाढ होण्याचे सत्र सुरूच राहू शकते, असा इशारा उद्योग क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी दिला आहे. भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने इंधनाचे दर खऱ्या अर्थाने स्थिर आणि आवाक्यात राहण्यासाठी कच्च्या तेलाची किंमत प्रति बॅरल ७० डॉलरच्या आसपास असणे ही एक शाश्वत पातळी मानली जाते.
भारताच्या इंधन किरकोळ बाजारपेठेमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील तीन प्रमुख कंपन्यांचे वर्चस्व आहे. यामध्ये इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन, भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड आणि हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड या दिग्गज कंपन्यांचा समावेश असून, देशातील एकूण इंधन विक्रीमध्ये या कंपन्यांचा एकत्रित हिस्सा ९० टक्क्यांहून अधिक आहे. विशेष म्हणजे, या तिन्ही कंपन्या आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील घडामोडींचा आढावा घेऊन साधारणपणे एकाच वेळी इंधन दरांमध्ये बदल करण्याचे धोरण अवलंबतात. कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे या कंपन्यांना होणारा तोटा भरून काढण्यासाठी आगामी काळातही दर सुधारणेची शक्यता नाकारता येत नाही. जोपर्यंत जागतिक भू-राजकीय तणाव निवळत नाही आणि तेलाचा पुरवठा सुरळीत होत नाही, तोपर्यंत इंधन दरांचा हा भडका शांत होणे कठीण असल्याचे चित्र सध्या दिसत आहे. यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांना आणि वाहतूक क्षेत्राला आणखी काही काळ या वाढत्या महागाईचा सामना करावा लागण्याची शक्यता आहे.
दरवाढीची आंतरराष्ट्रीय आणि राजकीय कारणे-
इराण विरुद्ध अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे जागतिक बाजारपेठेत खनिज तेलाच्या (Crude Oil) किमतींनी उच्चांक गाठला आहे. देशातील पाच राज्यांच्या विधानसभा निवडणुकांदरम्यान तेल कंपन्यांनी दर स्थिर ठेवले होते, ज्यामुळे त्यांना मोठा तोटा सहन करावा लागला. आता निवडणुका संपताच हा आर्थिक भार ग्राहकांवर सोपवण्यात येत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. जर जागतिक बाजारपेठेतील कच्च्या तेलाचे दर कमी झाले नाहीत, तर आगामी काळात इंधन आणखी महागण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
