Ube Drink : जागतिक स्तरावर सातत्याने नवनवीन प्रवाह (Trends) येत असतात. कधी फॅशनच्या जगात बदल घडतात, तर कधी एखाद्या विशिष्ट जीवनशैलीचा किंवा खाद्यपदार्थाचा ट्रेंड समाजमाध्यमांवर राज्य करू लागतो. अलिकडच्या काळात ‘एस्थेटिक’ (Aesthetic) म्हणजेच दिसायला अत्यंत सुबक आणि देखण्या गोष्टींकडे तरुणाईचा कल वाढला आहे. याच ओघात, आपल्या गर्द हिरव्या रंगामुळे जगभरातील कॉफी शॉप्स आणि कॅफेमध्ये ‘माचा’ (Matcha) या पेयाने प्रचंड प्रसिद्धी मिळवली. केवळ डोळ्यांना सुखावणारा रंग आणि आरोग्यासाठी फायदेशीर असल्याच्या दाव्यामुळे हे पेय घराघरांत पोहोचले आहे. असं म्हटलं जात कि या पेयाची मूळ पैदास ही चीनमध्ये झाली असली, तरी खऱ्या अर्थाने याला जागतिक ओळख आणि संस्कृतीचा दर्जा जपानमध्ये मिळाला.
खाद्यसंस्कृतीत नवा ‘जांभळा’ ट्रेंड: ‘माचा’नंतर आता ‘उबे’ची जगभरात मोहिनी; फिलिपिन्सच्या रताळ्याचा जागतिक बाजारात डंका-
जागतिक खाद्यसंस्कृतीत सौंदर्याला चवीइतकेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. गेल्या काही वर्षांत ‘माचा’ या जपानी पेयाने आपल्या मनमोहक हिरव्या रंगामुळे समाजमाध्यमांवर अधिराज्य गाजवले. मात्र, आता या हिरव्या रंगाच्या मक्तेदारीला आव्हान देण्यासाठी एक नवा रंग मैदानात उतरला आहे, तो म्हणजे आकर्षक जांभळा! ‘उबे’ (Ube) असे नाव असलेल्या या पेयाने आणि त्यापासून बनवलेल्या पदार्थांनी सध्या अमेरिका आणि युरोपच्या बाजारपेठेत ‘इन्स्टाग्राम-फ्रेंडली’ सौंदर्यामुळे नवी क्रांती घडवून आणली आहे.
काय आहे ‘उबे’ आणि त्याचे मूळ?
‘उबे’ हे मुळात फिलिपिन्समध्ये आढळणारे एक विशेष प्रकारचे जांभळे रताळे आहे. फिलिपिनो संस्कृतीत वर्षानुवर्षे मिष्टान्नांमध्ये वापरले जाणारे हे कंदमूळ आता आधुनिक स्वरूपात जागतिक स्तरावर सादर केले जात आहे. ज्याप्रमाणे माचाला त्याच्या सांस्कृतिक मुळांमुळे आणि हिरव्या रंगामुळे प्रसिद्धी मिळाली, त्याचप्रमाणे उबेला त्याच्या नैसर्गिक गडद जांभळ्या रंगामुळे ‘एस्थेटिक’ सौंदर्याचा नवा चेहरा मानले जात आहे.
चव आणि सौंदर्याचा संगम-
‘माचा’ आणि ‘उबे’ यांच्यातील सर्वात मोठा फरक त्यांच्या चवीमध्ये दडलेला आहे. अनेकदा माचाची कडू चव सर्वांनाच रुचते असे नाही, मात्र उबेच्या बाबतीत चित्र वेगळे आहे. उबेची चव नैसर्गिकरित्या गोड, खमंग आणि काहीशी व्हॅनिला किंवा नटी (Nuty) स्वादाची असते. ही वैशिष्ट्यपूर्ण चवच ग्राहकांना आकर्षित करणारा सर्वात मोठा ‘विक्री बिंदू’ (Selling Point) ठरत आहे. सध्या केवळ पेयांमध्येच नव्हे, तर लॅटे, आईस्क्रीम, केक, डोनट्स आणि अगदी सौंदर्य प्रसाधनांमध्येही उबेचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.
वाढती मागणी आणि उत्पादनावर ताण-
ज्याप्रमाणे माचाच्या वाढत्या लोकप्रियतेमुळे जपानमध्ये चहाच्या पानांचा तुटवडा जाणवू लागला होता, तशीच परिस्थिती आता फिलिपिन्समध्ये निर्माण झाली आहे. अमेरिकेसारख्या देशांमध्ये उबेची मागणी गगनाला भिडल्याने, या जांभळ्या रताळ्याचा पुरवठा करणे फिलिपिन्सला कठीण जात आहे. उत्पादनावर प्रचंड ताण आल्याने दरांमध्ये वाढ झाली असून, मूळ देशातील संसाधनांचा वापर जागतिक फॅशन पूर्ण करण्यासाठी केला जात आहे.
दृष्य सौंदर्याचा खाद्यसंस्कृतीवर प्रभाव: ‘एस्थेटिक’ जांभळ्या रंगाची जादू आणि तरुणाईची बदलती पसंती-
आजच्या डिजिटल युगात एखादा खाद्यपदार्थ किंवा पेय केवळ चवीसाठी नव्हे, तर त्याच्या बाह्य सौंदर्यासाठी अधिक विकले जात असल्याचे चित्र दिसत आहे. ‘उबे’ (जांभळे रताळे) या पेयाची वाढती लोकप्रियता हे याचेच उत्तम उदाहरण आहे. जर माचाने त्याच्या हिरव्या रंगामुळे एक वेगळी ओळख निर्माण केली असेल, तर उबेने आपल्या ‘एस्थेटिक’ (Aesthetic) जांभळ्या रंगामुळे तरुण पिढीला अक्षरशः भुरळ घातली आहे. “आधी डोळ्यांनी खावे आणि मग जिभेने चाखावे,” ही म्हण सध्याच्या काळात अधिक सार्थ ठरत आहे.
जांभळ्या रंगाचे आकर्षण आणि तरुणाईचा कल-
विसाव्या शतकानंतरच्या पिढीमध्ये, विशेषतः ‘जनरेशन झी’ (Gen Z) आणि ‘मिलिनिअल्स’ मध्ये रंगांच्या निवडीबाबत मोठा बदल झाला आहे. जांभळा रंग हा राजेशाही, गूढ आणि सर्जनशीलतेचे प्रतीक मानला जातो. सध्याच्या समाजमाध्यमांच्या युगात, जिथे प्रत्येक गोष्ट ‘इन्स्टाग्राम-योग्य’ (Instagrammable) असावी लागते, तिथे उबेचा नैसर्गिक गडद जांभळा रंग फोटोंमध्ये अत्यंत आकर्षक आणि उठून दिसतो. हा रंग इतका लोकप्रिय झाला आहे की, तो केवळ पेयांपुरता मर्यादित न राहता कपडे, घराची सजावट आणि अगदी डिजिटल डिझाइन्समध्येही मोठ्या प्रमाणावर वापरला जात आहे.
पेयाचे ‘एस्थेटिक’ मूल्य आणि विक्री-
उबेच्या विक्रमी यशामागे त्याचे दृष्य मूल्य (Visual Value) हे सर्वात महत्त्वाचे कारण आहे. जेव्हा एखाद्या कॅफेमध्ये जांभळ्या रंगाचे ‘लॅटे’ किंवा ‘आईस्क्रीम’ सर्व्ह केले जाते, तेव्हा ग्राहक ते चवीसाठी विकत घेण्यापूर्वी त्याचा फोटो काढून जगाला दाखवण्यासाठी अधिक उत्सुक असतो. यालाच ‘एस्थेटिक मार्केटिंग’ असे म्हणतात. गडद आणि वेगळ्या रंगांच्या वस्तूंकडे आकर्षित होणे हा मानवी स्वभाव असला, तरी तरुणाईमध्ये हे प्रमाण अधिक आहे. उबेचा रंग कृत्रिम नसून तो निसर्गातून आलेला असल्यामुळे, आरोग्याबाबत जागरूक असलेले तरुणही याकडे मोठ्या संख्येने वळत आहेत.
सांस्कृतिक ओळख आणि फॅशन:
एकेकाळी दुर्लक्षित राहिलेले हे कंदमूळ आज जागतिक स्तरावर ‘स्टाईल स्टेटमेंट’ बनले आहे. जांभळ्या रंगाची ही छटा आधुनिक जीवनातील थकवा दूर करणारी आणि मनाला उभारी देणारी मानली जाते. कॅफे संस्कृतीत सध्या ‘जांभळ्या पेयांचा’ जो ट्रेंड सुरू आहे, त्यामागे या रंगाने निर्माण केलेली एक स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख आहे.
उबे’ उत्पादनासमोर निसर्गाचे आणि संथ वाढीचे मोठे आव्हान-
जागतिक बाजारपेठेत ‘उबे’ या जांभळ्या रताळ्याची मागणी जरी प्रचंड वाढली असली, तरी या पिकाचा पुरवठा करताना निसर्ग आणि भौगोलिक मर्यादांचे मोठे अडथळे समोर येत आहेत. दिसायला आकर्षक आणि चवीला मधुर असलेल्या या पिकाची लागवड अत्यंत संयमाची आणि निसर्गावर अवलंबून असणारी प्रक्रिया आहे, ज्यामुळे वाढत्या जागतिक मागणीची पूर्तता करणे सध्या कठीण होत चालले आहे.
संथ वाढ आणि हंगामी मर्यादा-
उबेच्या उत्पादनातील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे या पिकाचा दीर्घ कालावधी. हे पीक अत्यंत हळूहळू वाढणारे असून, लागवडीपासून ते काढणीपर्यंत याला तब्बल १० ते ११ महिन्यांचा वेळ लागतो. फिलिपिन्सच्या ‘मध्य व्हिसायास’ (Central Visayas) भागातील लहान आणि हंगामी शेतांमध्ये याची प्रामुख्याने लागवड केली जाते. इतका प्रदीर्घ कालावधी लागत असल्यामुळे, आधुनिक तंत्रज्ञान वापरूनही या पिकाचे मोठ्या प्रमाणावर (Mass Production) झटपट उत्पादन घेणे उत्पादकांसाठी एक कठीण समस्या बनली आहे.
हवामानाची संवेदनशीलता आणि पाण्याचे महत्त्व-
उबे हे पीक पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर आणि विशिष्ट आर्द्रतेवर अवलंबून आहे. फिलिपिन्सचे स्थानिक हवामान या पिकासाठी पोषक असले, तरी पर्यावरणातील सूक्ष्म बदलही या पिकावर विपरीत परिणाम करतात. सध्या जगभरात जाणवणारा हवामान बदलाचा (Climate Change) धोका उबे उत्पादनासाठी कर्दनकाळ ठरत आहे. पाण्याचे प्रमाण कमी-जास्त झाल्यास किंवा तापमानात वाढ झाल्यास, संपूर्ण पीक हातातून जाण्याची शक्यता असते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते.
चक्रीवादळांचे संकट आणि उत्पादनातील घट-
फिलिपिन्सला भौगोलिकदृष्ट्या वारंवार चक्रीवादळांचा सामना करावा लागतो. अति तीव्र हवामानामुळे उबेच्या शेतीवर येणारा ताण दिवसेंदिवस वाढत आहे. गेल्या वर्षी फिलिपिन्सला धडकलेले ‘फंग-वोंग’ हे २१ वे चक्रीवादळ या पिकासाठी अत्यंत विनाशकारी ठरले. अशा नैसर्गिक आपत्तींमुळे लागवडीखालील क्षेत्र उद्ध्वस्त होत असून, जागतिक बाजारपेठेत उबेचा तुटवडा निर्माण झाला आहे.
